Çerkesler için  “ADIYAĞA”  çok önemli bir kavramdır. O kadar ki, Çerkeslerlerde;  bireysel, aile ve sosyal hayatın düzenlenmesinde ve yaşanmasında birinci derecede etkendir. Yani “ADIYAĞA” bir bakıma Çerkeslerin (Kafkas Halklarının) düşünce ve yaşam tarzıdır, denilebilir.

            ADIYAĞA’nın iki önemli ayağı vardır:

            Birincisi; dünyaya, mahlûkata, bireye ve hayata bakış ve düşünce biçimi; ikincisi de, bu düşünce şeklinden kaynaklanan “XHABZE” dediğimiz yaşam tarzını belirleyen gelenek ve göreneklerdir. İşte bu iki temel unsurun bir araya gelmesi “ADIYAĞA” kavramının içini doldurmaktadır. Ve bu kavram Çerkeslerin (Kafkas Halklarının) hayat yolunu ve bu yolda uyacakları kuralları belirlediği gibi aynı zamanda bireysel ve sosyal hayatın da hem direksiyonu, hem sigortası hem de freni mahiyetindedir. Dolayısıyla bir Çerkes, bu düşünce ve yaşam tarzına ne kadar uyum sağlayabilirse kendi nezdinde ve toplum nazarında o kadar değerlidir ve itibarlıdır.

            ADIYAĞA’yı bu denli önemli kılan hususlara gelince:

            Adıyağa’nın birinci ayağını teşkil eden “Hayata bakış ve düşünce biçiminin” temelinde; “Her şeyin Allah tarafından yaratıldığı, dünya hayatının geçici ve bütün mahlûkatın değerli olduğu, insanın (bireyin) ise yaratılmışların esas unsurunu teşkil ettiği, dolayısıyla insanın ve insanlık değerlerinin evrensel boyutta çok önemli ve değerli olduğu, ölümün hak olduğu ve dünyadaki yaşamdan ahirette sorgulanılacağı” bakış ve düşüncesi vardır. Bundan dolayı Çerkeslerde; her birey fevkalade temiz, tertipli ve düzenli olmalıdır. Bireyin namusu ve şerefi her şeyin üstündedir. Ailede ve sosyal hayatta karşılıklı saygı ve sevgi esastır. Dürüstlük, güvenilirlik, mertlik, fedakârlık ve yiğitlik hayatın olmazsa olmazlarıdır. Her kişi kendine, ailesine, akrabalarına ve sosyal çevresine karşı sorumluluk bilincinde olmalıdır.

            Şayet bir Çerkes, bu bakış ve düşünce sistemine aykırı bir davranışta bulunursa kendisine ilk gösterilecek tepki: “Sen Adıge değil misin? Sen insan değil misin? Sende hiç insanlık yok mu? Sen Allah’tan korkmaz mısın? Sen utanmadan bunu nasıl yaparsın? Senin bu yaptığın “Xhabzenşağadır” (kuralsızlıktır) “Heynapedir” !..sözleri olacaktır. Bu kınayıcı söylemlerden de anlaşılacağı üzere Adıyağa’nın temelinde güzel ahlak, edep, erdemlilik, insan olmak ve insanlık değerlerine saygı bulunmaktadır. Günümüz dünyasının ulaşmaya çalıştığı evrensel insani değerleri Kafkas Halkları yüz yıllar öncesinden benimsemiş ve hayatlarının düsturu haline getirmişlerdir. Ne yazık ki dünya, insanlık değerlerinin zirvede yaşatıldığı bu coğrafyadan ve bu halklardan yeteri kadar haberdar olamamış ve bu güzelim coğrafya ve insanlar zalim Rusların insafına terkedilmiştir.

            Adıyağa’nın ikinci ayağını teşkil eden “XHABZE” (Gelenek ve görenekler)  ise Çerkeslerin hayat tarzını belirleyen kurallar sistemi olup yazılı olmayan bir “ANAYASA” mahiyetindedir. Hiçbir kurumsal desteğe gerek olmaksızın bireysel, ailevi ve sosyal hayatın her alanını kuşatan gelenek ve görenekler “Güzel ve yararlı olma” esasına dayanır. Bireye ve topluma yakışan ve faydalı olan davranış ve yaşam biçimleri “XHABZE’nin” kaynağıdır. Dolayısıyla Çerkes gelenek ve görenekleri de insani ve ahlaki değerler temeline oturtulmuştur.

            Günümüzde kendilerini aydın ve medeni zanneden bazı Çerkesler, ne yazık ki dini ve ahlaki değerleri, evrensel değerleri es geçmeyi uygar ve medeni olmanın bir koşulu olarak görme hastalığına yakalanmışlardır. Oysa insanlığın en karanlık ve cahiliye dönemleri insanların dinden ve ahlaki değerlerden uzak kaldıkları dönemler olduğu gün gibi aşikârdır. Bu düşüncede olan ve buna dayanan bir yaşam tarzını esas alma çabasında olanlardan Çerkes toplumuna da insanlığa da hiç bir hayır gelmeyeceği kanısındayım. Çünkü bu düşünce tarzı “Kendini bilmemektir” ve kendini bilmeyenlerden başkalarına asla hayır gelmez.

            Adıyağa’nın kıymetini bilmeyenler bari Çerkesler adına konuşmasalar; bu topluma en büyük iyiliği etmiş olurlar. Hiç olmazsa bunu yapsınlar.