| |
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|
ADIGEY CUMHURİYETİ (ADIGE RESPUBLİK) -II
Geçmişteki ihmaller: AC’nin kuruluşu ve yapılanması aşamasında,ılımlı bir kişi,usta bir diplomat ve Ruslarca da desteklenen deneyimli bir yönetici olan ilk Devlet Başkanı Aslan CARIME’nin,AC’nin yapılanması sürecindeki başarısını,ekonomik ve sosyal alanda gösteremediği ve yönetimin de giderek iyice yozlaştığı bilinmektedir. Ekonomideki reel gerileme,en çok da sanayi ve tarıma yansımış,tarım ürünleri para etmez olmuş,işsizlik yaygınlaşmış, büyük bir ekonomik çöküş içine girilmiş,sanayi kuruluşlarının çoğu kapanmış,zaten bozuk olan kamu düzeni büsbütün bozulmuş ve suç örgütleri patlama yapmış,halk fakirleşmiştir. Bu olumsuz oluşumun bir sonucu olarak,1989-2003 yılları arasında,123.900 kişi ( nüfusun % 28 kadarı) bölgeyi (AC'yi) terk edip sanayi merkezlerine göç etmiş, büyük bir işgücü kaybı yaşanmıştır (Bk.Nart dergisi,sayı 36,s.86). 13 Ocak 2002’de Hazret Ş’OVMEN’in AC Devlet Başkanı seçilmesiyle,felaket boyutuna ulaşan ekonomik ve toplumsal (etik) çöküş (bozulma),zorlukla durdurulabilmiştir. Bu arada,yönetim,aynı dönemde,çoğu emekli ve üretici olmayan büyük bir yerleşimci Rus nüfusu (155.400 kişi) kabul ederek (Age,s.86) çöküntüyü gizleme yoluna gitmiştir. Bu beklenmedik olumsuz oluşumdan ‘vazife çıkaran’ Rus milliyetçileri (Slaviyanlar Birliği) de hemen harekete geçip AC’yi yok etme içerikli girişimlerini yoğunlaştırmışlardır. Kuşkusuz şurası da bilinmelidir:Adıgey Cumhuriyeti’ne, bölgenin etnik kimliğine,siyasi temsil eşitliğine (paritet),Adıge diline,onu öğrenmeye ve Adıgeler’e saygılı olan,bütün bunları güvence altına alacak demokratik düzenlemelere karşı olmayan bir Rus nüfus artışı,RF ölçeğinde demokrasinin güçlenip oturması,Adıgey’de de Anayasal garantilerin (derogasyonların) konulması durumunda,sorun olmaktan çıkabilir (Örneğin 4 resmi dili olan İsviçre'de bir öğrenci kendi anadili dışında ikinci bir İsviçre dilini de okumak zorundadır.Bu nedenle bir İsviçreli en az iki dil bilir.RF'de ise,bir Rus öğrenci,diğer yerel resmi dillerin hiçbirini okumak zorunda değildir,ama herkes Rusça okumak zorundadır). İsviçre'de herhangi bir kantonun etnik yapısı bozulamaz,bir kantonun dili üzerine başka bir dil geçirilemez.Kanton meclisi,o kantonun dil,kültür ve dinini koruma konusunda katıdır ve hiçbir ödün tanımaz.Bu sayede kurulduğu günden bu yana İsviçre'de dil,etnik ya da dini çatışma görülmemiştir.Ama RF'de 108 bin Adıge'nin yaşadığı AC'ye 155 bin Rus'un yerleştirilmesi,ardından AC'nin lağvını ön gören bir referanduma gidilmesi kampanyası açılmıştır.Bunun iyi niyetlilikle bir ilgisi olamaz. Demokratik ülkelerde,RF'deki uygulamaların tam tersi bir durum vardır,örneğin Yeni Zelanda’da yerli Maori topluluğu ve dili ,sayıya bakılmaksızın devletin siyasal anlamda eşit haklı bir topluluğu ve nüfusun % 3 kadarının (100-150 bin) konuştuğu Maorice İngilizce ile birlikte bir resmi dildir.ABD’nin çok etnili Hawaii eyaletinde de yerli Hawaii dili ,İngilizce ile birlikte eyaletin iki resmi dilinden biridir.Devletler asimilasyon politikalarına son vermekte ve yerli dilleri tanıma ve bütün dilleri korum altına almaya doğru adımlar atmaktadırlar. Avustralya ve Kanada gibi ülkelerde ırk ve dil baskıları, RF,özellikle de Türkiye örneklerinin tersine,tarihe karışmıştır ve durum giderek,dünya düzeyinde de daha da iyiye gitmektedir. Örneğin Kanada'da bütün yerli dilleri devletçe tanınmış ve koruma altına alınmıştır (bk.Anadili Sorunu,internet).Bu arada Afganistan,Çin ve İtalya'da 10'ar adet resmi dil kabul edilmiştir,sayı Almanya ve Avusturya'da 7'şer,İsveç'te 6,ABD'de 8,İngiltere'de 12,Sırbistan'da Türkçe de (Kosova) dahil 12,Filipinler'de 16, Hindistan'da 35'tir.Toplam 239 dil konuşulan RF'de ise sayı 38 idi,ama 10 özerk okrug'un yarısı şimdiden tasfiye edildiğinden sayı düşmüştür (bk.List of official languages by state,internet). Bütün bu olumlu gelişmelere karşın,AC’nde, “Yavuz hırsız ev sahibini bastırır" misali, yöre topraklarının tarihsel halkı olan Adıgeler’in müze konumundaki ve kuşatma altındaki minyatür devletini bile yok etmeye çalışan;AC'yi Rus ağırlıklı bir “il”e (Krasnodar Kray’a) hediye etme politikası güden,dışarıdan transfer,tehlikeli ve kışkırtıcı bir eğilim,ırkçı ve gerici bir politik akım sözkonusudur.Örnekleri RF düzeyinde de yaygın olan bu çağdışı hareketler durdurulmadıklarında ya da sırtları sıvazlanmaya devam edildiğinde,Türkiye’de de zaman zaman görüldüğü gibi (Ermeni,Rum,Alevi, demokrat yazar ve yargıçlara,vb yönelik saldırılar),bir virüs gibi yayılarak,zaten zayıf olan demokrasiyi büsbütün zehirleyecek, iç çatışmalar biçiminde RF’deki bütün bölgeleri ve her tarafı sarabilecek ve Rusya’yı,tıpkı Yugoslavya ya da Irak gibi bir cehenneme çevirebilecek ve bu işten en başta Ruslar zararlı çıkabileceklerdir. Önlem alınmadığı takdirde,özellikle maddi çıkarlar da sözkonusu edildiğinde,az kültürlü,yoksul ve sıradan insanların ırkçı,dinci ve milliyetçi saldırılara yönlendirilmeleri zor olan şeylerden değildir.Tarihte örneği bol olan milliyetçi ya da dinci saldırı,katliam ve gasplar bu kategorilerdendir. Bugünkü birçok maddi zenginliğin temelinde de, bu tür katliamlar ve yağmalar yoluyla edinilen mülkler ve maddi kaynaklar yatmaktadır.En çarpıcı örneklerden biri de 1864 yılı ve sonrasında % 99 oranında halkından temizlenmiş ve yağmalanmış olan 1864 yılının Bağımsız Çerkesya’sıdır. Adıgey Cumhuriyeti’nde ayrımcılık ve oportünizm: AC,Rus yerleşimcilere ayrımsız kucak açarken,öte yandan, 1990’larda Maykop’a kadar gelen Stalin sürgünü ve Özbek saldırıları mağduru bir tren dolusu korunmasız Ahıska (Mesheti) Türkü,söylendiğine göre,çocukların feryatları ve yalvarmaları seyredilerek,Maykop tren garından alelacele ve utanç verici bir biçimde, gerisin geri gönderilebilmiştir.Yani ortada bir çifte standart ve negatif (zayıfın aleyhine) bir ayrımcılık vardır.Bu bakımdan,sadece ırkçı Rus ile değil,onunla işbirliği içindeki çirkin ve kişiliksiz (oportünist) Adıgey bürokratları ile de mücadele edilmelidir.Hazret Ş’ovmen’in böylesine bürokratlardan neler çektiğini öğrenmek için veda mesajını bir okumak yeterlidir (Hazret Şovmen'in Veda Mesajı,internet). 1992’de Tahtamukay’da,bir grup ziyareti sırasında, “Sibirya ve Kazakistan’dan getirilen”,ama iş yeri,yakındaki Krasnodar kentinde olan bazı Rus yerleşimciler için,geniş Krasnodar topraklarında değil de, “Tahtamukay rayonunda konutlar inşa etmekte olduklarını” rayon başkanı Nikolay Demçuk'un karşılama brifingindeki konuşmasından öğrenmiş,bir köylüye "Rayon başkanını beğeniyor musunuz?" (Район тхьаматэр шъуик1аса?) diye sormuştum. Köylü de, “İstemiyoruz,Rusları getirip rayonumuza yerleştiriyor” (Tыфaеп,урысхэр районым къырeщэх) diye yakınmıştı.Görüştüğüm AC Meclisi Başkanı Adam Tliuj da (Л1ы1ужъу Адам;şimdi RF Devlet Başkanının Rostov'daki 'Güney Federal Okrugu' temsilcisinin AC'deki müfetişidir) “Adıge olmayanlara oturma izni verilmediğini,Tahtamukay’daki yerleşmelerin de durdurulduğunu,ama yasa dışı yollardan yapılan yerleşmeler olduğunu" (Хабзэм къыдырауахьэу къет1ысхьах) söylemişti (Sorduğum güvenilir ve demokrat olan bir kültürlü bayan da,"Burada yönetimin izni olmadan kuş bile uçmaz,kimse de bu topraklara yerleşemez.Söylenene aldanma,herşeyi bilerek yapıyorlar" demişti.Bu da AC'de sömürge tipi bir kolonizasyon politikası uygulandığını,yerel yönetimin de bu işte sorumluluk yüklenmiş olduğunu işaret ediyordu.Bunları o zamanlar,ilişkilere zarar verebilir ve daha kötü gelişmelere neden olabilir kaygısıyla,açık açık yazmamıştım,ama ,gerekli gördüğüm kişilere sözlü olarak anlatmaktan da kaçınmamıştım.Bir tek Maykop'taki bir dönüşçü,özel olarak, "Maykop'a yerleştirilen Ruslar politik" demekle yetinmişti.Yazdıklarımın ve kaygılandıklarımın hemen hepsi,maalesef zaman içinde aynen gerçekleşmiştir). Ama,yasa dışı yolların çoktan aşılmış olduğu,ikircikli davranıldığı,155.400 yerleşimci olayının gizlenmeye çalışıldığı,on yıl sonra ortaya çıkmış,dönüşçülerimiz ise,bu konuda hiç de iyi bir sınav vermemişler,gelişmelerden Diaspora'yı haberdar etmemişlerdir.Kötü gelişmeler gizlenerek değil,sergilenerek ve deşifre edilerek önlenebilir. Getirilen bu yeni nüfus sayesinde, çoğunluğu garantilenen Slaviyan (Rus) nüfus, ”Slaviyanlar Birliği” tarafından kışkırtılıyor, ”Çoğunluktaki Rusların azınlıktaki Adıgeler tarafından yönetilmekte oldukları” gibisine ırkçı iddialar piyasaya sürülüyordu.Aslında, ortada ,çirkin bir “tezgah" vardı. RF’de bugün,Vladimir PUTİN öncülüğünde “yurttaşlığa dayanan demokratik bir toplumun oluşturulmasına” çalışıldığı iddiaları vardır.Dileriz gerçekleşir. Gerçekleşebilirse, Adıgeler’in,bütün bölgesel toplulukların,RF halkının ve herhalde her demokrat kişinin isteyebileceği şey de, bu olmalıdır (bk. "Jineps, Eylül 2006 Ek:1”;Adıge Halk Kongresi’nin 21 Mayıs 2006 günlü tarihsel kararının Türkçe çevirisi,s.23). Rayonlar ve Etnik Yapı: Tahtamukay rayonu Adıgey Cumhuriyeti’nin kuzeybatısında,Kuban Irmağı solunda bulunan Tahtamukay rayonunda (Тэхъутэмыкъуай;eski adı “Oktyabrski rayonu”) Rus nüfus yanında, Şapsığ ( yerleşim:Afıpsıp,Pseytuk,Penehes, Haştuk),Natuhay (Нэтхъуай;1 yerleşim:Natuhay) ve Bjeduğlar da (4 yerleşim:Tahtamukay, Bjıhakoyaç,Bjıhakoyej,Kozet) yaşamaktadırlar.Rayon merkezi Tahtamukay beldesidir (5.117 nüf.).Yüzölçümü Rayonun iki belde (kent) tipi yerleşimi vardır:Yablonovsk (Кощхьабл) ve Enem (Инэм).Okrug (bucak) birimleri de,Afıpsıp,Kozet,Şındjıy,Bjıhakoyej,Tahtamukay’dır. Şapsığlar,aradaki kuzey-güney doğrultulu eski Rus yerleştirme koridorunun batısına,Bjeduğlar da doğusuna yerleşmişlerdir.Anapa yakınındaki Natuhay kökenli Hatramtuk (Хьатрамтыку) köyü de Anapa yakınındaki yerinden kaldırılarak, 1924’te, Natuhay köyü adı altında Tahtamukay rayonunun Bjeduğ yöresine yerleştirilmiştir. Geçmişte stratejik nedenlerle Adıge nüfusundan arındırılmış olan şimdiki Şapsığ ve Bjeduğ yöreleri arasındaki Krasnodar-Novorossiysk kara ve demiryolu hattı (eski stratejik Rus koridoru) üzerinde Yablonovsk (25.063) ve Enem (17.654) gibi Rus-Adıge karma nüfuslu beldeler vardır.Bu son dönemde,bu iki beldeye yönelik Adıge köylü göçleri yoğunlaşmış, yeni semt ve yerleşimler oluşmaya başladığı bildirilmektedir.AC’nde Krasnodar-Novorossiysk kara ve demiryolu dışında gelişmiş otoyollar yoktur. Bir proje olarak,Krasnodar’dan Maykop’a,Maykop’tan da Karadeniz kıyısındaki Şapsığlar’ın yaşadığı Ş’açe (Soçi) metropoliten alanında,Ş’açe’nin Ünlü şair Kırımız Jane (1919-1983)Tahtamukay yöresinden olup Afıpsıp köyü doğumludur. AC’nin ikinci Devlet Başkanı Hazret Ş'ovmen de (d.1937,Afıpsıp) bu yöredendir. Tevçoj rayonu Doğudaki komşu Tevçejski (Tevçoj/Тэуцожъ) rayonu Bjeduğ nüfusludur (toplam 13 yerleşim:Askalay,Djedjehabl,Ğobekuay,Kunçıkohabl,Tlevstenhabl,Neşükuay (Нэшъукъуай),Veçepşıy,Ponejıkuay,Pçıhatlıkuay,Tığurığoy,Tevyehabl,Hatlekuay, Şıncıy).Ayrıca yeni oluşmuş küçük yerleşimler de vardır.Rayonun yüzölçümü Adıgeysk (Адыгэкъалэ) kenti (eski adı “Tevçejsk”;12.2 09) Bjeduğ nüfusludur.Bu kent,köyleri Krasnodar Barajı suları altında kalan 8 Adıge köyü (Yedepsıqoyezh,Yedepsıqoyaçv,Laxhşıquay, Leninehabl,Neçerezıy,Qezeneqoyezh,Qezeneqoyaçv,Şebenehabl) köylüleri için bir işçi kenti olmak üzere 27 Temmuz 1976 tarihli bir kararla kurulmuş,ama yerinde istihdam amacıyla Moskova’dan gönderilen paranın tamamı,o zamanlar bir üst yönetim birimi olan Krasnodar Kray yönetimi tarafından bloke edilip “başka amaçlar için kullanıldığından” bu eski köylüler,hak etmedikleri halde,yıllardan beri,hergün,uzaktaki Krasnodar kentine servis arabalarıyla gidip gelerek çalışmak zorunda bırakılmışlardır. “Pşı-vork zav” (Derebeyleri ile Savaş) adlı, yoksul köylülerin Rus ordusunca da desteklenen derebeylerine karşı verdiği mücadeleyi anlatan şiirsel destanı ile ünlü büyük Adıge halk ozanı Tevçoj Tsığo (1855-1940);öykü ve roman yazarı müteveffa Hazret Aşın,(ki,”Hasit’u” – “İki Tarla” adlı uzun öyküsü “Bir Avuç Toprak” adıyla ve sonu özetlenerek tarafımdan Türkçeye çevrilmiştir,’Kafkasya KD’,sayı 19-25) ; edebiyat bilimcisi ve eleştirmen Kazbek Şeş’e (uzun bir eleştiri yazısı tarafımdan çevrilerek yayınlanmıştır,aynı dergi,sayı 44); yazar,edebiyat bilimcisi, eleştirmen, Nartlar ve Adıge kahramanlık destanları üzerine çalışmaları bulunan bilge kişi Abu Şhalaho da bu yöredendir (Kahramanlık üzerine bazı öyküleri “Kuban Kahramanları” adı altında Türkçeleştirilmiştir). Bu yörede,1955’te Adıgeysk kenti ile Neçerezıy köyü arasındaki yerlerde milat öncesine ait Adıge (Meot/Мыут1) yazılı tabletleri kitaplığı bulunmuştur (Ayrıca bk.Necmettin Karaerkek,”Yazı”,Nart dergisi,sayı 44,s.22-24). Krasnogvardeysk rayonu Daha doğuda,Laba Irmağı solunda K’emguy (К1эмгуй;2 yerleşim:Ademıy, Djambeçıy), Hatukay (Хьатикъуай;1 yerleşim: Hatikuay),Bjeduğ (1 yerleşim: Bjeduğhabl) ve Kuban Kabartaylılar (1 yerleşim: Vılap ) yanında Rusların da yaşadığı Krasnogvardeyski rayonunda Milat (4.500 yıl) öncesine ait Adıge kent yerleşimi kalıntıları bulunmuştur.Rayon merkezi Krasnogvardeysk (9.065) beldesidir.Rayonun yüzölçümü Beloselski,Bolşesidorovski,Hatikuay,Krasnogvardeyski,Sadovıy,Vılap,Yelenovski. Adıge Nart destanının derlenmesi,incelenmesi ve tanıtılmasında büyük emeği geçen dilbilimci ve bilge kişi Asker Hadeğal (doğ.1922,Hatikuay) bu yöredendir, Hadeğal ünlü bir şair,yazar ve araştırmacıdır da (A.Hadeğal’ın Nartlar adlı bilimsel yazısının Türkçe çevirisi Jineps gazetesinin 20.sayısında başlatılmış olup yayını sürmektedir).Ayrıca ünlü yazar,araştırmacı ve eleştirmen Dmitriy Kestan (1912-85) da bu yöreden olup Bjeduğhabl köyü doğumludur.AC’nin yeni Devlet Başkanı Aslançerıy THAK’ŞIN da (d.1947) Vılap (Улап) köyü doğumludur. Şevgen rayonu Laba Irmağı boyunda güneye doğru Şovgenovski (Şevdjen; Шэуджэн) rayonu K’emguy (4 yerleşim: Djırakıy, Kabehabl, Pşıjıhabl,Hatığujıkuay), Abadzeh (1 yerleşim: Hakurınehabl) ve Mamhığ (1 yerleşim:Mamxığ) nüfusludur.Hakurınehabl (Хьакурнэхьабл) köyünde doğup ABD’nin Paterson kentinde, sürgünde ölen ünlü edebiyat bilimcisi,araştırmacı,Adıge folkloru ve Nartlar üzerine geniş derlemeleri bulunan bilge kişi Şaban K’ube (К1убэ Шэбан;1890-1974) bu yöredendir.Rayon merkezi Hakurınehabl (3.828) beldesidir.Rayonun yüzölçümü Koşhabl rayonu En güneyde Kuban Kabartay (3 yerleşim: Koşhabl, Leşepsın, Fedz), K’emguy (1 yerleşim:Haç’emzıy) ve Yegerukay (1 yerleşim:Yedjerıquay) nüfusun ve Ruslar’ın da yoğun olduğu Koşehablski (Koşhabl) rayonu bulunur.Rayon merkezi Koşhabl ‘de (Кощхьабл;7.309) Adıgey Devlet Üniversitesi’nin bir kolu bulunmaktadır.Rayonun yüzölçümü Adıge edebiyat dilinin kurucusu, “Nasıpım yığogu” (Mutluluk Yolu) adlı, ilk bölümünde,bir Adıge köyünde demokratik bir yaşama doğru atılan adımları ; ikinci bölümünde de kolektivizasyona (kolhozlaştırmaya) geçilmesi sırasında karşılaşılan zorlukları,bir aşk ekseni etrafında (Bibolet ile Nefiset’in aşkı) sergileyen ünlü romanın yazarı,bir bilgin ve bilge kişi olan Tembot K’eraş (К1эрэщэ Тембот;1902-1988;bk internet) bu yöreden olup Koşhabl beldesinde doğmuştur (Tembot K’eraş’ın “Şıu zaqu” (Tek Atlı) romanı, ”Şapsığe Pş’aş’e” (Şapsığ Kızı) adlı uzun öyküsü de “Çerkes Kızı Gulez” adıyla Türkçeleştirilmiştir).Ayrıca Tembot Keraş’ın kızı müteveffa Zeynep K’eraş da ünlü bir Adıge dilbilimcisi idi ve kendisinden değerli çalışmalar kalmıştır. Tembot K’eraş’ın çabaları sonucu, günümüzün Adıge edebiyat dili,K’emguy lehçesi temelinden oluşmuş ve gelişmiştir.AC’nin ilk Devlet Başkanı Aslan CARIME de (d.1939) Yedjerıquay köyü doğumludur. Giaginski rayonu Bu son iki rayonun batısındaki Giaginski (Djadje/Джaджэ) rayonundaki Adıgeler 1880’lerde Türkiye’ye göç ettirilmiş,bir kısmı da,1864’ten sonra cangıla dönüşen ve sonunda yeniden sivil yerleşime açılan Karadeniz kıyısındaki eski toprakları olan Şapsığya’ya geri dönmüş ve orada,günümüzdeki Karadeniz kıyısı “Şapsığ toplumu”nun oluşumuna katılmıştır (Şapığ dönüşüne,Rus yerleşimcilere model tarımı göstermeleri.Rayon merkezi Giaginsk (Djadje;15.160) beldesidir.Rayonun yüzölçümü Rayonda bir şeker fabrikası da vardır. Maykop kenti ve Adıge Halk Kongresi’nin 21 Mayıs 2006 tarihli kararı: Güneydeki başkent Maykop (Mıyequape/Мыекъуапэ; 156.931 nüfus), Rus ve Adıge karma nüfusludur.Ayrıca bir Ermeni azınlığı da vardır.Son dönemde,köyden kente göç nedeniyle,Maykop’ta, Adıge sayısı giderek çoğalmaktadır. Maykop kentsel alanı içinde,1999’da, Sırbistan’ın Kosova bölgesinden getirilen Abadzehler’in yerleştirildiği Mafehable adlı küçük bir köy kurulmuştur. Maykop kenti ile kentsel alanında Rus nüfus çoğunluğu bulunduğundan, meydan, cadde ve sokaklar,bölge dışı,yani ulusal olmayan adlar taşıyordu. Ancak,Adıgey Cumhuriyeti ile Adıge varlığını tehdit etmeye başlayan milliyetçi-yayılmacı Slaviyan dalgası karşısında harekete geçen ve konuyu görüşmek üzere,21 Mayıs 2006’da toplanan Adıge Ulusunun en temel (kurucu) örgütlenmesi olan Adıge Halk Kongresi,”Adıge dilini ve kültürünü gelecekte de yaşatma isteğini” vurgulamış;Adıgey Cumhuriyeti’nin hukuksal devlet yapısını değiştirme içerikli bir referandum düzenleme yetkisinin,Adıgeler dışıdaki etnik kökenlileri de kapsamak üzere tüm Adıgey nüfusuna ait bir hak olmadığını,bu hakkın sadece etnik Adıge halkına ait bir hak olduğunu;Adıge olmayanların da oy kullanacağı ve Adıgey Cumhuriyeti’nin geleceğini belirleyecek bir referanduma gidilmesi durumunda,böylesine bir referandumu etnik Adıgeler’in kabul etmeyeceğini ve referanduma katılmayacağını vurgulayarak; bu talebin Anayasal bir temele oturtularak kalıcılaştırılmasını; ayrıca Adıge varlığını ve Adıgey Cumhuriyet’inin geleceğini güvence altına alan bir Anayasa değişikliği yapılmasını Adıgey Cumhuriyeti Devlet Meclisi-Khase’den; Maykop’un meydan ve cadde adlarının Adıgey Cumhuriyeti’nin özelliğine yaraşır bir biçimde düzenlenmesini de Maykop kent meclisi ile kent yönetiminden talep etmiştir (bk.23.05.2006 günlü “Адыгэ макъ” gazetesi;Türkçe tam bir çevirisi için de bk. “Jineps” gazetesi,'Eylül 2006 Ek:1’,İstanbul). Maykop,müzeler,sanat çılar ve yazarlar kenti Adıgey dışı doğumlu olup “Bziyko Savaşı” ve “Şhalmıjö” (Шъхьалмыжъо;Türkçesi “Taşdeğirmen”) gibi romanların da yazarı olan ünlü şair, yazar ve bilge kişi İshak Meşbaş da (doğ.1931,Şhaşefıj köyü,Uspensk rayonu,Krasnodar Kray) Maykop’ta yaşamaktadır. Bu arada,“Koç’as” (Къок1ас) adlı dört perdelik dramın (Türkçesi için bk.”Kafkasya KD” ,sayı 21-26,Ankara,1969-1970) yazarı İbrahim Tsey (1890-1936;bk.internet),Ahmed Hatko (1901-1937),Murat Perenıko (1912-1970),Asker Yevtıh,Yusuf Tlevsten,Hüseyin Andruhay,His Dıhu,Şamsuddin Hut,Yunıs Tharkoho,Pşımaf Koşbay,Kadırbeç Kumpıl,His Şhapleko (1918-1982),Kasım Meretıko,Hamid Beretar (d.1931) ve daha başkaları da anımsanmalıdır. Bütün bu sayılanlar,küçücük bir Adıge nüfusunun bu unutturulmuş yoksul -kırsal yöreyi,sanatsal ve kültürel alanlarda da,1860’larda, bataklıkları kurutup sağlıklı ve bereketli bir yaşam alanı haline getiren becerikli ve çalışkan dedeleri gibi ya da 4.500 yıl,dahası 5.500 yıl öncesinin kentler kuran yetenekli ataları gibi,yeniden ne denli bereketli bir ‘kültür bahçesi’ne dönüştürmüş olduklarını göstermekte,ama bir avuç ekstremist (aşırı milliyetçi) Rus,dünya kültürü bakımından da bir örnek ve övünç kaynağı oluşturan bütün bu güzellikleri,bayağı,gerici,ırkçı ve yağmacı histerilerle,tıpkı 1864'te Adıgey'e,1865’te de Hak’uçlara uyguladıkları vahşet benzeri bir yöntemle (bk.“Hak’uç”,internet), toprağa gömmeye kalkışmışlardı (Bu kişilerin düzenledikleri Maykop’taki 4 kasım 2006 aşırı milliyetçi (faşist) Rus yürüyüşüne demokrat Ruslar destek vermemişlerdir ( bk."Jineps” gazetesi, Aralık, 2006).Demokrat Ruslar her zaman için Adıgelerin demokratik istek ve kazanımlarını desteklemişlerdir. Maykop’ta kazısı yapılan Veş’ade (Ошъадэ) adlı yığma mezardan (kurgan) MÖ III.binyılına ait taş ve altından yapılma,Dünya kültür ve arkeolojisinde seçkin bir yer tutan 4.500 yıllık heykel ve eşyalar çıkarılmıştır.Ayrıca bu yerde bulunan Maykop Taşı üzerindeki bir krokiden 3.300 yıl önce,şimdiki Maykop yerinde bir Meot (Adıge) kenti bulunduğu da anlaşılmıştır.Şu durumda Maykop’un (Mıyequape) en azından 3.300 yıllık bir kentsel tarihi vardır. Adıgey’de henüz kazısı yapılmamış 10.000 (eski Çerkesya toprakları tamamında ise 50 bin) dolayında yığma mezar (1уашъхьэ;höyük),eski kale kalıntısı,ören yeri,vb bulunmaktadır.Bu da geçmişteki ekonomik kriz ve dış saldırılar nedeniyle yıkılmış olan Adıge kentsel uygarlığının ne denli görkemli ve köklü bir temele dayanmış olduğu gerçeğini göstermektedir. Maykop’taki Rus nüfusun önemli bir kesimi emeklidir (Adıgey’deki emekli nüfus,Adıge kökenli toplam nüfusun 20 bin kadar üzerine çıkarak,1998’de 128 bine ulaşmıştı,2008'de 117.9 bine düşmüştür). Güneydeki tarihi ve turistik Mıyequape (Maykop) rayonu En güneyde, Rayonda tarım toprağı az,sanayi gelişmemiş ve istihdam (iş verme) olanağı da kısıtlı olduğundan işsiz nüfus,benzeri yerlerde olduğu gibi, sanayi merkezlerine göç etmektedir. Rayon merkezi Tulskiy (10.502) beldesidir.En güneyde Tarım ve Turizm: Adıgey’de,güneydeki dağlık Maykopski rayonu dışında,kuzeyde kalan toprağın hemen tamamına yakını tarıma elverişli olup sulama ile mısır,buğday,ayçiçeği,şeker pancarı, kenevir, tütün,çay, kavun, patates ve sebze yetiştirilir.Meyve bahçeleri ile dağ eteklerindeki bağlar da geniş bir yer tutar.Kuban Irmağı boyunda pazara yönelik bahçecilik yapılır,domates,salatalık,biber,vd yetiştirilir.Esans elde edilen Kırım Gülü ve lavanta başta olmak üzere çiçek,bölgenin özel ürünüdür. Hayvancılık ve arıcılık yanında berrak akarsu ve göllerinde alabalık avlanır.Yaban yaşamı (hayvan varlığı) koruma altına alınmıştır.Özellikle dağlık güney bölgesi bir tatil,atlı gezinti, dağcılık,yaya yürüyüşleri, kampçılık,kayak ,su sporları (rafting),kültür ve sağlık (tedavi) merkezi durumundadır. Çarpıcı güzellikteki bir doğa,yazları serin,kışları sissiz,kuru ve güneşli bir iklim,şifalı suları ve bol oksijeni ile buraları, Adıgey’in gelecekteki turistik zenginlik kaynaklarını oluşturmaktadır.Ayrıca yer yer tarih öncesinin dolmen (yisp vıne/исп унэ) kültürü kalıntıları ve kazı bekleyen çok sayıda (binlerce) yığma mezar da bulunmaktadır.Buralardaki Rus ve Kazak yerleşimciler,Adıgelerle eskiden beri bir arada yaşayan,Adıge Ermenileri gibi barışçı ve cana yakın kişilerdir. Güney bölümünde değerli kereste elde edilir.Bu dağlık yöre konutlarının bir bölümüne su ve doğal gaz bağlanmıştı. Yeni Aslan Thak'uşın yönetimi eksikleri tamamlaya çalışmaktadır. Maykop kenti ve çevresi: Maykop yakınlarında zengin petrol ve doğal gaz yatakları vardır.Koşhabl rayonunda da değerli seramik toprağı bulunur.Ayrıca Maykop kenti,kaplıcaları,mineral suları,doğal güzelliği, kışları sissiz, kuru ve güneşli havası ile hastaların ve emeklilerin rağbet ettiği bir sağlık ve dinlenme merkezidir.Ancak bir ekstremist (milliyetçi) azınlığın yarattığı huzursuzluklar nedeniyle,geçmişte sıkıntılı durumlar yaşanmıştır.Bu tür sorunlara çözüm,her ulusal bölgede olduğu gibi,kuşkusuz,yeni nüfus alınırken daha dikkatli davranmak,konukların ev sahibini (Adıge kimliğini) bastırmasına meydan vermemek, en başta da,gerdan kıran değil,kişilikli ve dik durmasını bilen sağlam bir demokratik yönetim oluşturmaktır.Devletin buna hakkı ve yetkisi olmalıdır. Maykop ve çevresi,ayrıca bir hafif sanayi merkezidir. Maykop’ta Türkiye’den gidip yerleşmiş bazı Adıgeler (Çerkesler),ayrıca öğrenim için gitmiş Türkiyeli öğrenciler de vardır. Maykop adının kökeni: Maykop (Mıyequape) adı “Mıyeqo-pe” (Мыекъо-пэ;Mıyeqo -önü) adından gelme olup;güneyde Abadzehskaya köyünden başlayan,kuzeyde de şimdiki Maykop kentinin bulunduğu yere kadar uzanan Belaya Irmağı (Шъхьагуащэ/Şhaguaşe) vadisine Adıgeler "Mыекъо к1эй" ya da "Мыекъо хъуатэ" (Mıyeqo/Mıyeko vadisi) diyorlardı.Maykop,Mıyeko vadisinin sona erdiği ya da bu vadinin ovaya açıldığı ve Adıgeler’den temizlenmiş olan bir yerde,1857’de bir Rus askeri kalesi olarak kurulmuş, sonradan da (1870’de) kent olmuştur (Maykop, ”Mıyequape” sözcüğünün başka bir söyleniş biçimidir.Yineleyelim,Adıgeler,güneyde Şhaguaşe Irmağı boyunda bulunuan Abadzehskaya köyünden başlayıp,kuzeyde şimdiki Maykop kentine değin uzanan uzun vadiye “Mıyeqo k’ey,Mıyeko huate” (Мыекъо к1эй,Мыекъо хъуатэ)= "Mıyeko vadisi” diyorlardı.Vadinin sona erdiği,yani düzlüğün başladığı yere de “Mıyeqo-yıpe” ya da “Mıyequape”= Mıyeko vadisi önü” diyorlardı (Daha geniş bilgi için bk.Aslanguaş Ş’avko,”Mıyequape/Maykop” adının kökeni,Jineps gazetesi,sayı 19).Ruslar Mıyequape adının,Adıgece “Mıye” (elma) sözcüğünden gelme “Elma vadisi” ,Türk ve Tatarlar da “May”+ “kop” (Yağ+çok) = Maykop= "Çok yağ elde edilen vadi" anlamı taşıdığını öne sürmüşlerdir. Maykop rayonunda ekonomik durum ve turistik çalışmalar: Maykop rayonundan değerli kereste elde edilir.Hayvancılık ve mineral suları da vardır.Rayondaki köy ve mezralara en son 2007 yılında doğal gaz verilmesi işi tamamlanmıştır.2014 Ş'açe (Soçi) Kış Olimpiyatları nedeniyle rayonda alt yapı çalışmaları yoğunlaştırılmıştır.Bu bağlamda Dahovskaya (Asrethable) ve Guzeriptl'den Leğo-Naqe'ye uzanan dağ yolları yapılmakta olup yol kenarlarına da irili ufaklı haç'eş (otel) ve dinlenme tesisleri yerleştirilmesi planlanmaktadır.Ayrıca başkent Maykop'tan kıyıdaki Tığemıps (Dagomıs;Soçi) beldesine uzanacak bir otoyol yapılması da planlanmıştır.Bütün bu işler Vladimir Putin'in desteğinde sürdürülmektedir.Maykop-Dagomıs otoyolu tamamlandığında Karadeniz yeni bir ihracat kapısına ve turistik limana kavuşmuş olacaktır. Yönetsel,kültürel kurum ve etkinlikler: Maykop’ta AC Devlet Başkanlığı,AC Devlet Meclisi-Khase (Хасэ),Bakanlar Kurulu, değişik kültürel kurumlar,son dönemde büyük bir atılımda bulunan Adıgey Devlet Üniversitesi,ikinci bir üniversite olarak Maykop Devlet Teknoloji Üniversitesi,birçok fakültesi ile AC Tembot K’eraş Gumanitar (Sosyal Bilimler Araştırma) Enstitüsü,70 bin müze eşyasının (yapıt/ sauğet/ саугъэт) sergilendiği Adıge Ulusal Müzesi,Moskova'daki Doğu Halkları Müzesi’nin bir bölümü olarak da Kuzey Kafkasya Müzesi vardır.AC’de 8’i devlet,23’ü de yerel düzeyde olmak üzere toplam 31 müze bulunmaktadır.Adıgey müzeleri dünyaca bilinen birinci sınıf müzelerden sayılmaktadır.Bu arada Almir ABREG'in ünlü bir müzecilik uzmanı,Aslan TEV'in de tanınmış bir arkeoloji uzmanı olduğunu belirtmeliyiz. AC’de 4 tiyatro,Adıgece ve Rusça Radyo-Tv yayınları,folklor ekipleri,vb bulunmakta,resmi diller olan Rus ve Adıge dillerinde devletçe birer günlük gazete (Adıgece:Adıge maq/Адыгэ макъ),bir edebiyat (Zeqoşnığ/Зэкъошныгъ),bir de çocuk dergisi (Jöğobın/Жъогъобын) yayınlanmaktadır.Ancak bunlar sınırlı ve dar bir kitleye hitap eden yöresel yayınlardır (Radyo ve televizyon yayını ise,sık sık yayın saatleri değiştirilmek,yani şaşırtma yapılmak üzere,çok kısıtlı olarak,adeta yaz yağmuru çiselemesi gibi verilmektedir). Cumhuriyette,Rus ve Adıge dillerinde konuşanların “siyasi temsil eşitliği ilkesine (paritet) dayanan” bir yönetim anlayışı vardır. Adıgece eğitimi sorunu: |
