ADIGEY CUMHURİYETİ (ADIGE RESPUBLİK) -I

Genel bilgiler:

Kuzey Kafkasya’da, Rusya Federasyonu (RF) üyesi üç Adıge cumhuriyetinden (AC,KÇC,KBC) biri.  Toprakları bütünüyle Krasnodar krayı sınırları  içindedir.Yüzölçümü 7.600 km.kare (200 km.karelik Krasnodar Barajı ile 7.800 km.kare),nüfusu 447.109 (2002;2008'de nüfus 441.2 bin),başkenti Maykop (Mıyequape;2002’de 156.931).Nüfusun 234.900’ü kentli (% 52.5),212.209’u da köylü (% 47.5); % 53.5’i kadın (239.090),% 46.5’i de erkektir (208.019).

     2002’de, nüfusun   108.115’i  Adıge  (% 24.18), 288.280’i Rus  (% 64.48),15.268’i  Ermeni (% 3.41),9.091’i Ukraynalı (% 2), vd  idi.

      Rus sayısı, Adıge sayısının  2.6 katı ise de,bu nüfusun önemli bir bölümü,  barışçı ve konuksever bir bölge olan Adıgey’e (AC’ne)  sağlık ve huzur içinde bir yaşam sürdürmek üzere, başka yerlerden  gelmiş   olan  hasta ve emeklilerden oluşmaktadır.Bu “konuk” nüfus sayılmadığında, temelde,birer ana kitle  olarak,siyasal bir  “etnik Adıge” ve bir “Adıgeyli  Rus nüfusu”  dengesi vardır.

      Özerk yaşama geçiş,Adıge ve Şapsığ topluluklarına özerklik verilmesi:

     1922’de, Kuban ve Laba ırmaklarının orta sol ovalarında,Adıgeler’in yaşadığı 10-30 km genişliğinde ve 300 km uzunluğunda,yay biçimindeki bir şerit  üzerinde, 27 Temmuz 1922’de oluşturulan Adıge Özerk Oblastı’nın (AÖO)  sınırları, ilkin 23 Mayıs 1923’te çizildi:İlk kuruluşunda yüzölçümü  2.660 km.kare, yönetim  merkezi de Krasnodar (Yekaterinodar) kentinde idi.Oblastın önce  “Çerkes (Adıgey) ÖO” olan adı,24 Ağustos 1922’de “Adıgey (Çerkes) ÖO” olarak değiştirildi,daha sonra,13 Ağustos 1928’de de  “Adıgey ÖO” (AÖO) adını aldı.Kuruluşu döneminde Adıge nüfus çoğunluğu vardı .Daha sonra Adıge oranı düşmeye başladı:1926’da 113.481 olan genel  nüfus içinde % 44.8  Adıge (50.821),% 25.6  Rus  (29.102),%23.3 Ukraynalı (26.405) ve % 0.7  Ermeni (738) bulunuyordu.

       AÖO,diğer Kuzey Kafkas etnik  yöreleri dışında,uzakta  ve en kuzeyde,1864 sürgünü sırasında,Rus dil denizi içine  dağıtılmış bulunan Adıge yerleştirme (rezervasyon)  adalarının  çoğunu içine alan küçük bir  yöre biçiminde kurulmuştu (Şimdiki Ş’açe/Soçi metropoliten alanı,Tuapse,Anapa  ve Uspensk rayonları Adıgeleri dışarıda kalmışlardı).Diğer Kuzey Kafkas bölgeleri ise,Rus dil denizinin dışında ve güney kenarında,kendi tarihsel etnik yöreleri bulunan ve birbirleriyle sınır teması bulunan geniş  bir etnik kuşak  içinde yer almışlardı.Ama “Adıgey ÖO” ile 1924’te kurulan Karadeniz kıyısındaki  “Şapsığ Ulusal Rayonu”,1864 Rus dış ve iç sürgün uygulamaları sonrasında oluşan,tamamen izole (yalıtılmış) olan yerlerde  bulunuyorlardı (Bu izole yerlerden Kuban ve Laba solundaki yerlerde,eski yerliler olarak  Bjeduğ,K’emguy,Kuban Kabartayları,vb  eski yerlerinden daha yakınlara  sürülmüş olarak  ve Rus askeri  denetimi altında yaşıyorlardı.1864’te bu yörelere yeni  Şapsığ  ve Abadzeh sürgünler de yerleştirilmişlerdi;1861'de henüz egemen olan  Çerkesya’nın diğer yöreleri ise,direnen küçücük dağlık Hak’uç yöresi dışında,Rus hükümetince alınan 1862 tarihli sürgün kararı gereğince,etnik temizlik ve Türkiye’ye sürülme biçiminde Adıge nüfusundan  bütünüyle  boşaltılmış,Adıgelerden boşaltılan yerlere de Rus kolonizatörler yerleştirilmeye başlanmıştı). Kuban ve Laba ırmakları solundaki bu küçücük  Adıge  yerleştirme alanlarında,1864’te,ünlü Adıge tarihçi ve müzecilik  uzmanı Dr.Almir ABREG’e göre toplam 80 bin,Adıge tarihçisi  Samir HOTKO’ya (Хъоткъо Самир) göre de,bir yıl sonrası için,yani 1865’te  51 bin Adıge  kalmıştı.

        1920’lerde ise,Adıge ve Şapsığ sayısı 55-60 bin dolayında olabilirdi.Sayı azlığına karşın,katı Rus milliyetçiliğinin aşılarak, bu iki küçük yöreye,özellikle de birkaç bin Şapsığ’a  özerklik verilmiş olması,Sovyet devrimcilerinin, başlangıçta,en küçük etnik toplulukları bile gözeten adil ve  demokratik  siyasal ilkelere ve ahlaka sahip  olduklarını,bunun bir benzerinin  İsviçre’de bulunabileceğini;Lenin’in yıllar önce İsviçre’yi örnek göstererek,geliştirmeye çalıştığı  ulusal çözüm ilkelerine bağlı kaldığını ve  yeni ulusal demokratik yapılanmaya da önderlik ettiğini göstermektedir.Ama Lenin’in ölümü sonrasında, Stalin ile   birlikte bürokratik bir yozlaşmanın  ve  çağdışı bir  Rus milliyetçiliğinin yeniden hortlatıldığını görüyoruz.Nitekim,gerici Rus milliyetçiliğinin hortlatılması ve bastırmasıyla  küçücük Şapsığ ilçesi (rayon) bile,gelecek açısından  “tehlikeli” bir oluşum  sayıldı (“tehlike ideolojisi”,günümüzde  de faşizmin  beslendiği şeylerdendir) ve  24 Mayıs 1945’te lağvedildi (bk.Şapsığ Ulusal Rayonu,Vikipedi,internet).

      Adıgey’in büyüme süreci ve beliren yeni sorunlar:

       Adıgey ÖO,Rusya (RSFSC) içinde,aracısız Moskova’ya bağlı bir idari birim  (il) idi;sonraları,statü indirimiyle, “daha üst statüdeki bir  il (kray) yönetimine bağlandı,yani daha küçük bir  idari alt birim –il ile ilçe arası bir birim-” yapıldı:Önce Kuzey Kafkas krayına, ardından 1934’te de Azak-Karadeniz krayına bağlandı.Sovyetler Birliği düzeyindeki1936 yapılanması sırasında,AÖO başkenti, Krasnodar kentinden   Maykop  (Mıyequape) kentine taşındı  ve  ara yerdeki Giaginsk (Djadje/Cace) rayonu   da AÖO sınırları içine alındı,böylece,büyük bir toprak genişlemesi oldu ve yüzölçümü 3.900 km.kareye çıktı (1.240 km.kare ya da % 46.6 oranında bir toprak artışı).Ertesi yıl,1937’de,oblast, yeni oluşturulan Krasnodar krayına (il) bağlandı (ve 1991 yılına değin oraya bağlı kalacaktı).Daha sonra, güneydeki Maykop (Mıyequape) rayonu da oblasta eklendi ve  böylece  yüzölçümü 7.600 km.kareye (Krasnodar Barajı ile birlikte,7.800 km.kareye) ulaştı (yeniden 2 misli kadar bir  genişleme).

      AÖO’nın  yeni kent ve rayonların eklenmesiyle büyümüş  olması nedeniyle,AÖO’ndaki Adıge oranı da,yarı yarıya,yani % 40’lardan  % 20’lere  düştü:1939’da  %22.8 (55.048),1970’de % 21.1 (81.478),1989’da % 22.1 (95.439),2002’de de % 24.2 (108.115).Rus nüfus ise % 70’ler düzeyinde (1939’da % 71.1;1970’de % 71.7) seyrettikten sonra,1989’da % 68’e,2002’de de % 64.48’e düştü.

      AÖO,Gorbaçov  yönetiminin desteğiyle, 5  Ekim 1990’da,Adıge Halk Kongresi ve yerel parlamentoların olurlarıyla cumhuriyet  kurma kararı aldı ve  3 Temmuz 1991’de de Moskova’nın oluru ile resmen  bir özerk cumhuriyet oldu.

       Okların Adıgelere çevrildiği zorlu bir dönem:

    Adıgeler, 1864 yılına değin ve  tarih boyunca ve ana kitle olarak, hiçbir yabancı güce boyun eğmemiş,temelde  demokratik yapılı  ve  barışçıl olan bir toplum idiler (Bu yapı sağlam gelenekleri sayesinde ayakta kalmayı sağlarken,saldırgan ve yayılmacı  karakterde olmaması nedeniyle de  zaaf oluşturuyordu).Karadeniz kıyısında,uzun bir süre,yani Ruslar Karadeniz’e inene dek Osmanlı İmparatorluğu’nun boyun eğdiremediği  tek Karadeniz kıyı ülkesi,Bağımsız Çerkesya (Adıgey) idi,yani Karadeniz’de egemenlik Türkler  ve Çerkesler arasında paylaşılmıştı (Çoğu milliyetçi ve tek yanlı olan Türk ve Rus tarih atlasları, Çerkesya’yı 1829 yılı öncesinde Osmanlılar’a “bağlı” bir bölgeymiş (eyaletmiş) gibi  göstermeye çalışıyorlar,ama yanlış.Batılı tarih atlasları ise,Çerkesya’yı,1864 yılına değin  Karadeniz kıyısında bulunan bağımsız  bir ülke olarak göstermeye devam ediyorlar.Örneğin,1814 Viyana Kongresi  konulu tarih atlaslarına bakılabilir;ayrıca bk.GROLIER International AMERİCANA Encyclopedia,Sabah,cilt 2,s.307,310,312).

     Birkaç yüz yıllık bir karanlık dönemin ardından,Bizans ve batı ile yeniden ilişkiler kuruldu,Hıristiyanlık Adıgeler arasında yayılmaya başladı.Ama tam bir toparlanmaya zaman kalmadan,Kuzey Kafkasya halklarına yönelik yeni saldırılarla  karşılaşıldı.Özellikle  Moğol (1223) ve Timur (1395) saldırıları ve bunu izleyen Tatar akınları,Adıgeler’in   toparlanmalarını engelledi.Sınırboyu Adıgeleri arasında dış baskılar sonucu feodalizm (köylü ve köleler üzerinde soylu egemenliği sistemi) güçlenmeye başladı.Adıgelerin kuzeyinde ve bazı Adıgeleri vergiye bağlayan büyük bir Altın Orda Devleti (1227-1502)  doğdu,bu devlet içinde yaşayan Tatarlar,ileride Ruslar ile Adıgeleri ayıran bir tampon halk konumu aldılar ve bir yandan da Adıgeler aleyhine genişlemeye başladılar.Örneğin,Kırımlı Tatarların  baskıları sonucu,14-15.yüzyıllarda Adıge-Kabartaylar,Azak Denizi kıyılarını ve Kırım’ı tahliye edip  şimdiki yerlerine çekilmek durumunda kaldılar.Adıgeler (Kabartaylar) uzak bir ülke insanları olarak gördükleri Ruslarla yakınlaşmanın kendileri için ileride bir tehlike oluşturabileceğini herhalde düşünemiyor olmalıydılar (Adıgeler, İngilizler ve Ruslar gibi ileri görüşlü devlet adamları yetiştiremiyorlardı,Osmanlı Devleti'nin büyük devlet adamları içinde Slaviyan kökenliler çoğunlukta olmalıdır,konulara bu açılardan da bakılmalıdır).Altın Orda’nın parçalanması sonucu,Altın Orda  topraklarının bir bölümü üzerinde komşu Kırım (1441-1783)  ve Astrahan (1466-1556) hanlıkları doğdu.

      Rusya ile Kabartaylar arasında bir tampon Tatar devleti konumunda olan Astrahan Hanlığı 1554'te Rus koruması altına girdi,Han'ın sinsi davranışları ve ihaneti üzerine de,1556’da Rusya’ya ilhak edildi.Böylece  Kabartaylar ve Ruslar iki komşu halk oldular. Kabartaylar,Altın Orda yerinde kurulmuş olan öteki Tatar devleti Kırım Hanlığı’ndan koptular;görüşmeler yoluyla  ve bir antlaşmayla,1557’de Rus korumasını benimsediler.Büyük Kabartay derebeyi Pşı Temrıko  İDAR’ın (Demir oğlu Aydar) bir Müslüman olan kızı Goşevnay İDAR (1544-1569),Moskova’da bir kilisede vaftiz edilip Mariya adını aldı ve ilk Rus Çarı İvan IV’e (Korkunç İvan) nikahlandı (1561).Böylece Rus-Kabartay antlaşması  evlilikle de perçinlenmiş oldu ve birçok Kabartay soylusuna Moskova’da önemli devlet görevleri verildi,bunlar özveriyle çalıştılar ve Rusya’nın büyüme sürecine önemli katkılarda bulundular  (1557 yılının 450.yılı 2007 yılı boyunca AC,KBC,KÇC ve Moskova’da kutlanmış,ama Adıgelerin çoğunluğu kutlamaları buruk karşılamıştır).Kabartaylar bu yararlı ittifak ve balayı sayesinde Ruslara hayvan (at,sığır,koyun) satıyor,onlardan sanayi ürünleri alıyorlardı.

     Sonuç olarak Eski Çerkesya, siyasal anlamda küçülmüş ve ikiye bölünmüş oldu:Batıda Bağımsız  “Çerkesya” ve doğuda da Rusya ile birliktelik içinde olan “Kabardiya” (ya da Doğu Çerkesya).Dört büyük derebeyi ailesi (pşı) ve bunların  vasalları tarafından yönetilen Kabardiya 1739 Belgrad Anlaşmasına değin,siyasal anlamda  Rusya’nın korumasında kaldı ve bu tarihte Büyük ve Küçük Kabartay bölgelerine,Osmanlılar ile Ruslar arasında  bağımsız ve tarafsız   bölge statüleri verildi.

      1829’da Edirne Antlaşması ile, Osmanlılar  Çerkesya kıyılarından çekildiler  ve kıyı denetimini Ruslara devrettiler. Böylece,Adıgeler büyük bir diplomasi oyununun kurbanı oldukları gibi,karadan ve denizden  tam bir Rus kuşatma ve ablukası içine alınmış oldular.Artık Adıgeler nefes alamaz,geçerli bir hukuki tutamak ve dost güçten yoksun duruma düşmüşlerdi  (Çerkeslere karşı işlenmiş olan bu haksızlığa,Karl Marks başta olmak üzere dönemin demokrat aydınları karşı çıkmışlar,ama etkili olamamışlardı).

Çerkesya’nın istilasının tamamlanması:

      Savaş sonu serbest kalan Rus birlikleri önce İmam Şamil’in üzerine yürüdüler,Şamil ve Çerkesya’daki naibi Muhammed Emin 1859’da,birer anlaşma ile  Ruslara teslim oldular ve Ruslarca maaşa bağlandılar.Artık sıra Adıgelere gelmişti.Ruslar Adıgelerin bir anlaşmaya yanaşmasını değil,kayıtsız şartsız teslim olmalarını istiyorlardı (Sivastopol yenilgisinin hıncını,Müttefiklere dolaylı yardım sağlamış olan Adıgelerden çıkarmak istiyorlardı).300 bin mevcutlu koca Rus Ordusu savaş yorgunu Adıgelerin üzerine çullandı (1859).

      Üstün Rus güçleri karşısında Kuban ve Laba ırmakları boyundaki Bjeduğ, K’emguy, Besleney,Kuban Kabartay ve Abazalar (Şahgiraylar),vb 1859’da,Karadeniz kıyısında, Anapa dolaylarında yaşayan Natuhaylar (1864'te yaklaşık 240 bin n.) ise 1860’da,ardından üç yıl direnen Abadzeh (Абдзах;260 bin n.) ve Şapsığlar  (300 bin n.) da 1863 yılı sonlarında (Temmuz sonu ve Ekim 1863’te),daha güneyde  Karadeniz kıyı bölgesinde barınan Vıbıh (y.100 bin n.) ve   Cigetler (Sadzlar;y.17 bin n.) 24 Mart 1864’te,direnen küçük  Aibga köy topluluğu ise 12  Mayıs 1864’te Ruslara boyun eğdi.21 Mayıs 1864’te Mzımta Irmağı yukarısındaki Kbaada Yaylasında  (“1аткъуадж”/Atquadj/Atkuac köyü) bir askeri ve dini tören düzenleyen Ruslar,Rus-Kafkas Savaşı’nın kendi zaferleriyle sona erdiğini açıkladılar.Ardından ülkeyi Adıgelerden boşaltma çalışmaları hızlandırıldı.

       Ama Karadeniz kıyısı boyunca uzanan dağların orta üst vadilerinde  yaşayan ve tamamen kuşatılmış ve dış dünyadan izole edilmiş olan Hak’uçların (Хьак1уцу) ve onlara katılan  bazı Adıgelerin  direnişi,bir yıl sonra,1865’te bile sürüyordu. Nitekim, Haziran 1865’te sayıları 8-9 bin olarak Ruslarca üst makamlara rapor edilen ve  sert bir  direnişte bulunan Hak’uçlar,1865 yılı sonbaharında,Rus askeri birliklerince daraltılan bir çember içine alındılar ve 80 gün sürdüğü açıklanan bir tenkil (bastırma) harekatı sonunda da tamamen yok edildiler,ama 1870’li yıllara değin,Rus birlikleri,yine de,ara ara bazı  küçük Hak’uç kalıntıları ile   karşılaşabiliyorlardı  (bk.T.V.Polovinkina,Çerkesya Gönül Yaram, Ankara, 2007,s.281-288;Jineps,Eylül-Ek 1;ayrıca Vikipedi-“Adigey”, “Hak’uç”, “Şahe”, “Aibga”,internet).

         Hak’uç direnişi ve korku yüzünden Rusların  Çerkesya’nın Karadeniz bölgesine yerleşmeleri (kolonizasyonu),en az  15-20 yıl gecikmiş,buna bağlı olarak da doğa vahşileşmiş ve eski ekili tarlaların  yerleri saptanamaz olmuştur.Yani Çerkesya toprağı kolonizatörleri hiç "dost"  karşılamamıştı (1992’de,Soçi’de  bana söylendiğine göre,sık sık buradan kalkan helikopterler,hala, güzel manzaralı  yerleri ve eski  ekili alanları havadan saptamaya çalışmakta,saptanan yerler de,hemen yeni siteler oluşturularak Rus yerleşimcilere tahsis edilmektedir).

.

    1864 sürgünü ve Büyük nüfus çöküşü:

       (1864’te,Kuban ve Laba solunda ve Çerkessk yöresinde yaşayan Adıgeler,1864 yılı sonrasında yeniden göçe zorlanmış olmasalardı,Kabardiya Kabartayları dışında,Adıge-Çerkes-Şapsığ ve Abaza sayısı,şimdiki 200-240 bin nüfus yerine,büyük bir olasılıkla, yeniden  1 milyonu aşacaktı.Sayı Kabartaylarla birlikte 1.8 milyona yaklaşacak,Karaçay,Balkar,vd  Adıge kültürlü topluluklarla birlikte sayı,2 milyonu  aşmış  olacaktı (Bunu hesaplayan Ruslar, 100 yıl öncesinden önlemlerini almışlardır.Konunun uzmanlarınca daha ayrıntılı ve derinliğine incelenmesinde yarar vardır).Bugünkü (2002’deki) toplam Adıge sayısı 720 bin,diğer kardeş topluluklarla  -Abaza,Karaçay,Balkar- birlikte 1,1 milyon dolayındadır (Bütün Kuzey Kafkasya halklarının RF'deki toplam sayısı da 6 milyona yakındır).Buna göre,1864 sürgünü bittikten çok daha sonraki Adıge nüfus kaybı,zamana yayılarak değerlendirildiğinde,en az 1 milyondur).

        Adıge nüfusunun azaltılış biçimi:

    1897’de, 200 bin olması beklenen şimdiki “Adıgey” ve Karadeniz kıyısındaki “Şapsığya”  yöreleri  Adıgeleri’nin sayısının 30 bine düştüğünü söylemiştik.Orta Kuban ve Orta Laba ırmakları  boyunda, yay biçimindeki bir şerit üzerinde,300 km boyunca uzanan ve kimselerin beğenmediği ve sıtma yatağı bir ölüm tarlası olan  yeni Adıge yerleştirme alanlarındaki  bataklıklar,çağına göre tarımda ileri,yetenekli,güçlü ve çalışkan kişiler olan Adıgeler tarafından,imece (hafı) dayanışmaları yoluyla kısa sürede kanallar kazılıp kurutularak ve su bentleri yapılıp  tarlalara su götürülerek ,sağlıklı  ve  verimli  tarlalara dönüştürülmüşlerdi (Böylece birçok Adıge ailesi,Rusların yarıcı ya da kiracıları olmaktan kurtulup Kazaklarla eşit bir ekonomik düzeye erişmeye başlamışlardı.Adıgelerin Kazak ve Ruslarla araları iyiydi.Ayrıca Adıgeler,askeri denetimden çıkıp Kazaklarla  birikte aynı yönetime bağlanmışlardı.Sıkı yönetim kalkmış ve nefes alınmıştı).

        Orta Kuban ve Orta Laba solundaki yarı feodal  topluluklar (Bjeduğ,K’emguy ve Kuban Kabartay,vd) ise,o yerlerin daha eski yerleşikleri oldukları,belki de kendi derebeylerinin (pşı) Rus makamlarıyla kurmuş oldukları  “iyi ilişkiler” sonucu ,ekonomik ve demografik varlıklarını,daha fazla koruyabilmişlerdir.

        1864 yılını izleyen  “göçler” sonucu,Kubanlı  Adıgeler’in  nüfusu gibi, tarım   toprakları  da ağır  darbeler aldı,toprağın çoğu   Adıgelerin elinden alındı  (1920’lerde, şimdiki Adıge,Şapsığ,Abaza ve  Çerkeslerin  elinde fiilen yaklaşık 1.400-2000  km.kare ya da 1,4 ile 2 milyon dönüm kadar tahmin edilen bir  arazi kalmıştı:eski Çerkesya topraklarının % 2’si kadar).

        Sovyetler dönemi

         Sovyet iç savaşı sırasında,bolşeviklerle çarpışmak üzere,soylular komutasında Adıge süvari birlikleri kuruldu.Bu birliklerin askerleri ve aileleri,savaşı bolşeviklerin kazanması üzerine ülkeyi terk ettiler.Ayrıca 1918’de,sadece kızıl (bolşevik) teröre 4 bin dolayında yetişkin insan kurban verildi,özellikle küçük bir etnik halk için bu tür rakamlar,yıkım  demektir (Bak. Kim Şibzuh, “Çerkesya Dehşet İçinde”,internet).

         Bir başka açıdan  Kafkasya’daki bu  80 bin  (Bak.Dr.Almir Abreg,”Geçmişten Günümüze Kafkasların Trajedisi”,İstanbul,2006,s.43) ya da 51 bin nüfus (Samir Hotho), 1864’ten 2002’ye  uzayan 138  yıllık uzun bir süreçte,en azından 1 milyon olacak yerde,140 binde  kalmış ve sadece  1.5-2 kat  dolayında artmıştır. Oysa aynı dönemde  sayıları 40 bin olan Kabartaylar (13 kat) ve 10 bin olan  Balkarlar -1944 sürgün trajedisine karşın- (11 kat) 10 katın üzerinde artmışlardır.1897 yılı ile 2002 yılları arasında,yani 105 yılda ise,Adıge nüfusu  4.6 kat artmıştır : 30 binden 140 bine  (128 bin Adıge+ 12 bin Şapsığ).

       1926’da  50.821 olan Adıgey’in Adıge nüfusu,33  yılda,yani  1959’da   65.908’e  yükselmiştir (15.087 ya da % 29.68 artış).Nüfus artış hızındaki bu önemli düşüşün   bir nedeni, kollektifleştirme ve çok sayıda kişinin  çalışma kamplarına sürülmesi ve oralarda telef olması  ve  politik infazlar ise,bir nedeni de  İkinci Dünya Savaşı sırasındaki büyük Adıge nüfus kaybıdır (Büyük çoğunluğu topraksız ya da az topraklı  yoksul köylü ya da  topraksız ve devrime açık eski  köle aileleri  olan Kabartay,Karaçay ve Balkar  köylülerinin aksine; oldukça  gelişmiş bir tarıma,iç iskan sonucu  köle nüfusu da  topraklandırılmış olan,bu nedenle  geniş  aile  arazilerine,aile başına ortalama 100 dönüm dolayında araziye  ve otlaklara sahip olan tutucu,dindar ve devrim karşıtı Adıgey Adıgeleri, yöredeki,yine  arazi sahibi olan komşu  Ruslar   ile birlikte, kolektivizasyona,yani toprak ve hayvanlarının alınıp kolhoz çiftliklerine  verilmesine ve kendilerinin de, fiilen  toprak ırgatları  konumuna düşürülmelerine,kuşkusuz  sert tepkiler göstermişlerdi.Büyük Adıge yazarı Tembot K’eraş’ın (bk.internet) “Nasıpım yığogu” (Mutluluk Yolu) adlı romanı, Adıgeler’in bu oluşuma (kolhozlaşmaya) karşı  gösterdikleri  tepki ve direnişleri,sanatsal bir ustalıkla   sergilemektedir.

        Daha sonra,1959’dan  2002’ye değin,yani 43 yılda, Adıgey’in Adıge  nüfusu, 65.908 ‘den  108.115’e ulaşabilmiştir :% 64 artış.Oysa aynı dönemde Balkar nüfusu 34.088’den 104.951’e (% 208  artış),Karaçay nüfusu 67.830’dan 169.198’e (% 149 artış), Kabartay nüfusu da 190.284’ten  498.702’ye (% 162 artış) yükselmiştir (Bu da Adıge halkının, yaşadığı ağır  travmaları hala atlatamamış olduğunu göstermektedir).

    Cumhuriyet’e geçiş,ırkçı dalgalanma ve yeni sorunlar: