Karaçay-Çerkes Devlet Üniversitesi'nin (KÇDÜ)   "Kafkas ve Türk Dilleri" ile ilgili  genel  bir bilimsel konferansı Karaçay-Çerkesya'nın güneyindekiTeberda’da yapıldı.Konferansa İspanya,Abhazya,Kabardey-Balkarya (KBC),Karaçay-Çerkesya (KÇC) ve Adıgey Cumhuriyeti (AC), Moskova,Tumen,Stavropol,Mahaçkala,Pyatigorsk ve başka yerlerden gelmiş bilim insanları katıldılar.Toplantıda KBC Devlet Üniversitesi ve KBC Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü'nün uzmanları da  yer aldılar.

      Konferansın açış konuşmalarını KÇC Hükümeti adına Eğitim ve Bilim Bakanı İrina Şapovalova ve  KÇDÜ rektörü Prof.Dr.Burhan Tambıy yaptılar.Organizasyonu KÇDÜ'nden Prof.Dr.Sergey Şaz yönetti.Beş ayrı bölüm (seksiyon) biçiminde yürütülen çalışmaları her biri bir dilbilimi uzmanı (doktor) olan Mihail Kuzmin (Moskova),Batırbıy Bırsır (Mıyequape),Hangerıy Bak'uv ve Mahtı Ulahov (Nalçik) yönettiler.

      Bu toplantı,KÇDÜ tarafından düzenlenen dördüncü dilbilimi çalışma toplantısı.Toplantıya katılmış olan bilim adamları,dillerin kendi gelişim süreçleri sırasında karşılaştıkları sorunlara çözümler bulunması için,aralıksız  ve çok yoğun bir çalışma yapılması gerektiği,dahası durumun gerekliliği aşarak zorunluluk boyutuna ulaşmış olduğu görüşünü payaştılar.

      Dilbilimciler,küreselleşmenin (globalizm) yol açtığı ve bu yüzden dillerin karşılaşmakta olduğu kritik sorunlara da dikkat çekerek,ivedi önlemler alınması zorunluğunu vurguladılar.İspanya'dan gelen Rafael Tirado ile Zinaide Gabuniye (Nalçik), ilginç bilgi ve açıklamalar sundular.Bu iki konuşmacının konuşma metinleri,konuşma öncesinde  basılı olarak katılımcılara dağıtıldı ve bir bilgilenme sağlandı.

     Buna göre,"Alaska'da halen konuşulmakta olan  230 dilden sadece iki tanesi öğrenim dili yapılmış durumda" Ayrıca "Rusya'nın  kuzey bölgelerinde konuşulan 30 dilden sadece 14'ü okulda okutuluyor,bu diller  ayrıca  % 60-70 oranında yok (asimile) olmuş durumda.Kanada ile ABD'nde konuşulmakta olan 187 dilden 149'u da benzeri durumda.Amerika kıtası toptan ele alınacak olursa,henüz varlığını sürdürmekte olan 900 dilden 300'ü yok olmanın eşiğinde.Avustralya'da konuşulan diller de,% 90 oranında yok olmuş durumda".

     Dilbilimci Krauss,1992'de "Dünya insanlığının yok olmakta olduğunu" söylemişti.Gerçekten 21.yüzyıl sonunda Dünyamızda halen konuşulmakta olan 6.000 kadar dilin yarısının yok olma tehlikesi var ve ciddi bir biçimde kaygılanmamız gerekiyor.Bu yok olma dalgasının Rusya'yı da içine almadığını söyleyemeyiz.Bu kritik noktaya çarpıcı bir biçimde,Moskova'dan gelen bilimadamı Mihail Kuzmin dikkatleri çekti."Rusya halklarının dilleri,statüleri ve bu dillerin okulda öğretilme durumları" konulu konuşmasında Kuzmin,Rusya'da 142 halk ile,bunların alt grupları niteliğinde olan 40 alt kimliğin daha bulunduğunu,toplam olarak Rusya'da 239  dilin konuşulmakta olduğunu açıkladı.

     "Günümüzde Kabardey-Çerkes dili" başlıklı konuşmamda,ben de,Kuzmin gibi,aynı konu üzerinde durdum.Diller kendi konuşma alanlarında (coğrafyalarında-ç.n.) hangi düzey ve ölçülerde kullanılıyorlar?Anadillerine ilişkin sorunlar,aslında,bu dillerin yaşatılmalarının giderek zorlaşmakta olmalarından kaynaklanıyor!Rusya'da Rusça dışında resmi dil statüsü almış 18 dil daha var.Bu dillerden bize en yakın bir yerde olan ve ilişki içinde bulunduğumuz  diller Adıgece (AC),Karaçay-Balkarca ve Kabardey-Çerkesçedir*.Bu dillerin resmi dillerden sayıldığı söyleniyor,ama sıra uygulamaya geldiğinde iş değişiyor,resmilik iyice azalıyor ya da yok oluyor,çünkü bu dillerin resmiliği kağıt üstünde,bu dillere ilk ve ortaöğretimde,ayrıca birkaç gazete ile radyo-televizyonda birkaç dakikalık zaman ayrılıyor.Bu diller devlet dairelerinde,kamu yaşamında, cumhuriyetlerimiz başkentleri olan Maykop,Çerkessk ve Nalçik'te "kullanılmıyorlar".Anadili toplumsal alanlarda (spor karşılaşmaları,toplantı,miting,Pazar alışverişlerinde,vb gibi yerlerde-ç.n.),mağaza ve dükkanların tanıtım yazılarında ve etiketlerde ve sokakta kullanılmıyor.Sokakta farklı bir ses duyulursa,bu ses  turistlerin ve çevirmenlerinin sesleri düzeyine düşmüş.Adıgece ve Karaçay-Balkarca ile ilgili yazılmış kitaplar bile,öteki Kuzey Kafkas dilleri için yazılanlarda olduğu gibi,çoğunlukla Rusça.Çok ilginç şey,Adıgece ya da Karaçay-Balkarcayı bile Rusça üzerinden,Rusça açıklayarak ve konuşarak öğretmeye çalışıyoruz!Topluluk  anlamında,çekinmeden söyleyebilirim,% 90 oranında,kendimizi küreselleşme rüzgarına kaptırmış gidiyoruz.KBC'nde terminolojik çalışma yapan bir bilim kurulumuz bile kalmamış.Örneğin okullarda okutulan anadili ve edebiyat  kitaplarında bile,neredeyse yüzde elli oranında Rusça ya da başka dillerden gelme sözcükler (terminler)  sıralanıyor.Bu durumda çocuk,doğal olarak anadilinde soğuyor ve kaçıyor.Sosyal ve politik terminoloji bir yana,bilim adamları bile,bu biçimde yazılmış sayfaları  ve resim alt yazılarını gördükçe,yazıyı okumaktan ve incelemekten sıkılıyor ve soğuyor.

    Resmi statülü olmasa da,geniş bir çalışma özgürlüğü olacak ve sorunları gidermeye çalışacak bir terminoloji grupu oluşturulması gerektiği görüşünü öne sürdüm,tam bir destek buldum ve görüş   karara dönüştürüldü.

     Bu arada sözkonusu özel nitelikteki bilimsel çalışma grupunun,uzman ve cumhuriyetler yetkililerinin de katkılarıyla, yeni bir dil politikası oluşturması görüşü  de karara bağlandı.Bu doğrultuda çalışıldığı takdirde, Nalçik kentinin kendine yakışan bir "ulusal kimliğe"  kavuşacağı,öteki kentlerin de, kendilerine özgü değişik güzellikler oluşturulabilecekleri görüşü benimsendi.Ulusal kimlik sadece o  kentte yaşayanlar için değil,o kente gelecek konuklar için de önemli,bu bakımdan dinlenme yerlerimiz ile termal tesislerimizin tanıtılmasında yerelliğe (ulusallığa) gerek vardır.

     Toplantı boyunca Kuzey Kafkasya halklarının dillerinin korunmaları ve geliştirilmeleri konularında çok sayıda sorun ele alınıp görüşüldü.Görüşmeler  72 konuşma biçiminde özetlendi.Oluşturulmuş olan beş seksiyon (çalışma grupu),ilginç çalışma ve öneriler de ortaya koydu:İki dilde eğitim (anadili ve Rusça-ç.n.),imla sorunu,iki dilin ilköğretimde ve daha üst düzeyli okullarda  hangi statülerde okutulması gerektiği üzerine görüşler,vb konular ele alındı.

     Karaçay-Balkarca eğitim sorunu da ele alındı.KBC Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü  dilbilimcilerinden  Boris Musakov ile Burhan Berberov da Karaçay-Balkarcanın sorunları üzerine görüş,açıklama ve önerilerilerini sundular.

     Toplantıya katılan genç eğitimcilere,uyarı anlamında, yeterli bilgi ,yani öz ve dolgun  bilgi içermeyen gündelik yazılarla sorunlara çözüm bulunamayacağı gerçeği de açıklandı.Toplantı,genel olarak,güncel ve ilginç konulara dikkat çekmeyi başarmıştır,diyebilirim.Yayınlanan konferans kitabında 105 konuşma metni yer aldı.Konuşmalar usta yazarlara ve onu aşkın ülke,bölge ve kentten  gelmiş olan 32 dilbilimi doktoruna (uzmana,pofesöre),55 doktora çalışanına ve 18 genç eğitimciye aittir.Bu arada,konferans süresince,dilbilimciler tanışma ve geniş bir görüş alışverişinde bulunma olanağını da yakalamış oldular.

     Kaynak:Adıge psatle (Adyghepsale),17.11.2007.Çev.Cevdet Yıldız (Hapi)

Hangerıy BAK'UV (Хъанджэрий Бак1уу)

Kabardey-Balkar Cumhuriyeti Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü Adıge Edebiyatı Bölümü Başkanı,Dilbilimleri profesörü.

*Burada bilimsel  terminoloji  kullanılmaktadır-ç.n.

Çeviri 20.02.2008’de yeniden gözden geçirilmiş,daha iyi anlaşılır bir hale getirlmiştir.C.Y.