Nur Dolay

Sanki paylasim savasinda Kuzey Kafkasya Rusya' ya terkedilmis, Guney Kafkasya Bati'nin olmus. Her sey bunu gosteriyor.  Rusya'nin su gecirmez bir sekilde kapadigi Gurcu-Rus siniri sadece cografi ve fiziki bir engel degil, ayni zamanda Kafkasya'nin bolunmesini pekistiren, kulturel kimligini de parcalayan, yeniden sekillendiren korkunc bir duvar. Guney canlaniyor, serpiliyor, dunyayla iliskilerini gelistiriyor, disaridan her tur yardimi aliyor ve toplum icindeki her meslek grubu dunyanin diger yerlerindeki meslektaslariyla ikili iliskiler kurup projeler gelistiriyorlar. Kuzey ise kuculuyor, daraliyor, icine kapaniyor, unutturuluyor ve can cekisiyor.  Artik dunya icin Kafkasya sadece Ermenistan, Gurcistan ve Azerbaycan' la sinirli, obur taraf, yani gidilemeyen, bilinmeyen karanlik kutu artik Kuzey Kafkasya bile degil, sadece Guney Rusya...

Aslinda konuya sadece sinema acisindan yaklasmak istiyordum, cunku Tiflis' e bunun icin gittim, ama diger alanlarda da durum pek farkli degil. Avrupa Birligi'nin buyuk yatirimlari, katkilari ve subvansiyonlari ile olusturulmaya calisilan bir Kafkasya soz konusu. Ermenistan, Azerbaycan ve Gurcistan sinemacilari ornegin (produktorler, yonetmenler, oyuncu ve teknisyenler) bir kac yildan beri AB ulkelerinin onculugunde ve onlarin yardimlariyla olusturulan seminerlerde toplu olarak egitiliyorlar. Bunlara bir ortak Kafkasyalilik bilinci asilaniyor ve bir Kafkas sinemasi olusturmalari isteniyor. Sinema yapimcilarina cesitli AB fonlarindan nasil yararlanabileceklerini ogretmek, dosya hazirlamalarina yardimci olmak icin cesitli uzmanlar gelmis. Bir "Guney Kafkas Bagimsiz sinema yapimcilari dernegi" kurmuslar. Zaten kendileriyle tanismam ve Tiflis' e davet edilmem de bu dernek vasitasiyla oldu. Baslarindaki iki Isvicreli uzmanin onculugunde bir kac Gurcu, Ermeni ve Azeri sinemaci Antalya film festivaline gelmislerdi. Orada ogrendiklerini uygulama calismasi yapiyor, yani dunyanin cesitli ulkelerinden gelen produktor, dagitimci, gazeteci, vs. ile "networking" (ag kurma) isini yurutuyorlardi. (Ben de bu aga dusenlerden biri olarak olayin devamini izlemeye aldim.) 70 milyonluk Turkiye' de film yapmak isteyenler nereden para bulacaklarini bilemezlerken, AB yogun bir sekilde Guney Kafkasyalilar' a nasil para alabileceklerini ogretmeye calisiyor. Ilginc degil mi?

Sinema olayi cok onemli bir sey. Amerika kendi kulturunu tum dunyaya sinemayla yaydi, dunyayi askerlerinden cok sinemasiyla fethetti, kendi tuketim aliskanliklarini tum dunyada norm haline getirdi. Bu yuzden AB'nin de paylasim savasina sinema ile katilmak istemesi dogal. Gurcistan' da cok buyuk sinema ustalari oldugu halde Amerikalilar ve Avrupalilar yeni kusaklara kendi uzmanlarini yollayarak tamamen kendi formatladiklari bir sinema yaratma cabasindalar. Buna eslik eden yeni bir Kafkasyalilik kimligi olusturuluyor ve kucucuk Ermenistan bunun kilit unsuru yapilmak isteniyor.

Festival boyunca Ermenistan'dan gelen sinemacilar Amerikalilar' in ozel ilgi ve sempatisine mazhar olurken, Azeriler' e ve festivaldeki tek gazeteci olan bana ayni Amerikalilar cogu kez selam bile vermek istemediler. Gozle gorulur elle tutulur bir ayrimcilik vardi. Elbette Ermeni ve Azeri sinemacilar arasindaki dusmanliklarin asilmasi ve birlikte calisma yapmaya tesvik edilmeleri cok guzel ve yararli, ama her sey Karabag'in Ermenistan'a ilhakini cok dogal gostermeye yonelirse durum degisir (bu arada festivaldeki filmlerden biri "Bati Ermenistan, Kaybolan Anayurt" adini tasiyordu ve Turkiye'nin dogusu konu ediliyordu; ustelik bizde Gurcistan' i kirmamak icin Bagaps'in Turkiye ziyareti bile engellenmisken!.. ).  Oyle bir durum var ki, sanki Kuzey'de Rusya'ya terk edilen topraklarin Ermenilestirilmesi Moskova'ya birakilmis, Guney'in "Ermeni ustunlugu" fikri etrafinda yeni bir kimlige kavusturulmasi ise AB ve Amerika'ya. Bilmiyorum buna temel olan fikir "tehlikeli" addedilen Musluman unsurlari bolmek, araya guvenli ve sadik bir Hiristiyan unsurla tampon olusturmak mi ("uygarliklar catismasi" teorisine bel baglayanlar tarafindan). Bunu yine Hiristiyan olan Gurculerle yapmalari mumkun degil, Gurculer' in Turkiye ile yakinligi ve Rusya ile ezeli dusmanligi var ve de Ermeniler gibi hareketli ve caliskan degiller. Ulkelerinden ayrilip baska topraklarda yasamaya da yatkin gorunmuyorlar.

Kafkasya'nin bugunku bu bolunmuslugunde Abhazya savasi kilit rolu oynadi. Ve bugun Kafkasya'nin birlesmesi (fiziki birlesmeden soz etmiyorum, ama en azindan bir kulturel ve duygusal yakinliktan soz ediyorum) onundeki en buyuk engel de Abhazya sorunu. Bu soruna odakli olarak Kuzey ve Guney arasinda kemiklesen dusmanlik sadece Rusya'nin isine yariyor. Savasi yasamayan kusaklarin bu dusmanliklari asacagini umut ediyordum, ama onlar gerek Abhazya' da olsun gerek Gurcistan' da, daha da bagnaz gorunuyorlar. Hele bu savasin hic bir sekilde tarafi olmayan Turkiye' deki Kafkasyalilar savasin icinde birbirine kursun sIkmis olan Abhaz ve Gurculer' den bile daha bagnaz, kati ve politik korluk icindeler.  Bir yandan Gurcu yoneticilerin Abhazya' ya karsi yuruttugu aptal ve kati politika (savasin hemen ardindaki yillarda Abhazya bir konfederasyon fikrini kabul ederken Gurculer buna yanasmiyorlardi, Samba ile bir gorusmemde bu girisimleri kendisi anlatmisti bana), ote yandan ambargo altindaki Abhazya'ya Turkiye'nin gerekli esnekligi gosterememesi, Abhazya'yi altin bir tepsi icinde Rusya'ya sundu. Simdi Kafkasya bu tarihi yanlisligin etrafinda, Rusya'nin istedigi gibi sekilleniyor ve yakinda Abhazya'yi da tamamen yutmus olarak Kuzey Kafkasya'daki Cerkes varligini tumuyle bitirecek. Ve bunu engellemeye sadece hamaset yetmiyor, tam tersine hamaset bizi uyusturan, uyutan, gozumuzu korelten en buyuk engel oluyor.

Artik hayli yol kat etmis bu yeni yapilanmanin nasil onune gecilir veya nasil baska bir yone cevrilir bilemiyorum, ama dusunmekte yarar var. Samimi bir sekilde, birbirimizi Amerikanci veya Ruscu, sunun veya bunun sozcusu olmakla suclamadan, kendi kendimizi milliyetci bir propagandayla kandirip sisirmeden, gozlerimizi acmakta ve butun samimiyetimizle dusunmekte yarar var. Bizim disimizda gelisen bu yapilanmada biz nasil soz sahibi oluruz, nasil agirlik koyabiliriz, olaylari ne derece etkileyebiliriz (hala bu mumkunse!...) Kuzey Kafkasya'nin yok olusunun onune nasil gecebiliriz, Kafkasya'nin bir butun oldugunu, olmasi gerektigini dunya sahnesine nasil kabul ettirebiliriz?

Fransiz yazar Jean Carol'un 100 yil once yazdigi cok ilginc bir kitap var: "Kafkasya'nin Iki Yolu" (Les Deux Routes du Caucase). Bilmiyorum Turkiye'de yayinlandi mi ve yayinlandiysa hangi ad altinda. Mutlaka bulup okumanizi tavsiye ederim. Rusya'nin politikalarinin bes on yil uzerine degil, yuz yil uzerine kuruldugunu bir kez daha goreceksiniz bu kitabi okurken. Ve bizim politikasiz, bos ovunmelerle nereye vardigimizi.