Onu anmadan ve anlamadan Rus-Kafkas savaşlarını anlamak mümkün değildir.

Ve onu anmadan ve anlamadan 19.Yüzyıl Kafkasya tarihini anlamayı denemek beyhudedir.

Kafkasya tarihinde önemli bir yere ve şöhrete sahip olan İmam Şamil’in ölümünün 137. yıldönümünü idrak ediyoruz bu gün.

Şamil, Dağıstan’ın Gimri köyünde 1797 yılında doğmuş ve yirmili yaşlardan itibaren ülkesinin özgürlük mücadelesine her yönü ile hizmet sunmaya çalışmıştır. 2 Ekim 1834 yılında, henüz 37 yaşında,  İmamlığa seçilmiş, yani ülkesinin yönetimine getirilmiş ve hayatı boyunca özelde Dağıstan ve Çeçenistan’nın, genelde bütün Kafkasya’nın Ruslar tarafından işgaline karşı savaşmış, Kafkas tarihinde unutulmaz bir kahraman olarak yerini almıştır.

İmam Şamil ve dönemi ile ilgili farklı değerlendirmeler yapılmakta, farklı görüşler ileri sürülmekte, hatta birbirine tamamen karşıt olan tezler ortaya kanmaktadır.

Bazılarına göre Şamil’in mücadelesi beyhude bir mücadele olmuştur. Zira söz konusu tarih diliminde, büyük bir askeri güce ve her türlü mühimmata sahip olan Rusya ile mücadele etmek mümkün değildi. Bu durumu göremeyen Şamil, yanlış bir yol izlemiş ve yenilgisi ile Kafkasya’ya ve Kafkas Halklarına zarar vermiştir. Bu görüşü savunanlara göre, hiçbir halk güçlü bir düşman karşısında bağımsızlık savaşına girişmemeli, zira nasıl olsa yenilecektir. Hâlbuki tarih, bu görüşü yalanlayan örneklerle doludur.

Yine Şamil’in Müslüman kimliğini dert edinenler ve Şamil’in sahip olduğu inanç sisteminden hazzetmeyenler, Şamil ve arkadaşlarının yönetim tarzını eleştirmekte, kendi ülkesinde kendi dinini özgürce yaşama isteklerini anlamazlıktan gelirken, zamanın emperyalist gücü Rusya ve onun yöneticisi Çarın, Ortodoks kilisesinin bir hizmetkârı olduğunu unutmaktadırlar. Bu tür görüş sahipleri, eğer bir imkânları olsaydı, herhalde İmam Şamil ve onun temsil ettiği değerleri sadece Kafkasya Tarihinden değil, bütün Dünya Tarihinden de silmeyi tercih ederlerdi. Ancak İmam Şamil’i Kafkas tarihinden uzaklaştırmak ya da Kafkas Tarihinde Şamil’i silmek o kadar kolay gözükmemektedir.

Rus tarihçilerinin Şamil ve mücadelesi ile ilgili görüşleri konjonktüre göre değişik şekillerde ortaya çıkmıştır. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri (SSCB) yönetiminde Şamil, bazı dönemlerde halk düşmanı, gerici ve imha edilmesi gereken bir unsur olarak sunulmuş, bazı dönemlerde de özgürlükçü bir halk kahramanı ve emperyalist Çarlara karşı bağımsızlık mücadelesi vermiş devrimci bir gerilla lideri olarak anılmıştır.

Aslında Şamil ve mücadelesini anlamak için Şamil’in kendisini dinlemek ve anlamak gerekir. Onun değişik vesilelerle, farklı kişilere yazdığı mektupları incelemek, onu tanımak ve anlamak isteyenler için iyi bir başlangıç olabilir.

İşte bu mektuplardan biriside kendisini ısrarla Çar I. Nikola ile görüştürüp, mücadelesinden vazgeçirmeye çalışan zamanın Kafkas Orduları komutanı General Feze’ye yazdığı ve metni aşağıda verilen mektuptur.

“Bu satırları tevazulu yazarı, her şeyi Allah’ın inayetine bırakan Şamil’den.

28 Eylül 1837.

Ben, Kafkasya'nın hürriyeti için silaha sarılan muhariplerin en hakiri Şamil, Allah'ın himayesini Çarların efendiliğine feda etmemeğe ahdeden, özü sözü doğru bir Müslümanım.

Çar Nikola'yı tanımadığımı, onun iradesinin bu sarp dağlarda sökmeyeceğini General Klug'a anlayabileceği bir dilden tekrar tekrar söylemiştim. Sanki bu sözler taşa söylenmiş gibi, Çar ile görüşmek üzere beni hâlâ Tiflis'e davet edip duruyorsunuz. Bu davete asla icabet etmeyeceğimi şu mektubumla son defa olarak size bildiriyorum. Bu yüzden fâni vücudumun parça parça kıyılacağını ve sırtımı verdiğim şu vatan topraklarında taş üstünde taş bırakılmayacağını bilsem bu kat'î kararımı asla değiştirmeyeceğim. Cevabım işte bundan ibarettir. Nikola'ya ve kölelerine böylece malum ola."

Bu ve benzeri birçok mektupta Şamil’in bizzat kendisi, Şamil’i anlatmakta ve mücadelesinin mahiyetini apaçık bir şekilde ortaya koymaktadır.

İmam seçildiği 2 Ekim 1834 yılından teslim olmak zorunda kaldığı 6 Eylül 1859 tarihine kadar, yani kesintisiz 25 yıl, İmam Şamil ve arkadaşlarının yürüttüğü özgürlük ve bağımsızlık mücadelesi, sadece Kafkasya’da değil bütün dünyada önemli yankılar uyandırmıştır. Bu 25 yıl, Kafkasya’yı tamamen istilayı hedeflemiş Rusya için oldukça zorlu yıllar olarak tarihte yerini almış, İmam Şamil ve arkadaşlarının yürüttüğü bu mücadele, düşmanları olan Rus generallerinin bile takdirini kazanmıştır.

Şamil yaklaşık 10 yıl esaret hayatı yaşamıştır. Bu on yıl Şamil ve ailesi için çok dramatik bir hayat dilimi olarak tarihe geçmiştir. Esaretinin ilk İki yılı içinde Şamil’in simsiyah saçları beyazlamış, büyük kızı Nafisat ve gelini Muhammed Gazi’nin karısı Kerimet vereme yakalanarak ölmüştür.

Şamil, 1870 yılında Çar’ın izni ile çıktığı hac yolculuğunu 1871 yılında tamamlamış, Hac farizasını yerine getirdikten sonra Medine’de 4 Şubat 1871’de 74 yaşında iken vefat etmiş ve Cennetül Baki mezarlığına defnedilmiştir.

İmam Şamil’in teslim olmasından sonra Doğu Kafkasya direnişi kırılmıştır. Böylece 30 yıldır süregelen Gazavat savaşları sona ermiş, Ruslar Dağıstan’ın da dahil olduğu kuzey doğudaki hakimiyetlerini tamamlayarak bütün güçlerini batıya yöneltmişlerdir. Batıda savaşlar bir süre daha devam etmiş, Abezekh, Ubıh, Şapsığ ve Kuban ötesindeki aşiretler inatla direnmişler ve bu direnişler 21 Mayıs 1864 e kadar sürmüştür. Direnişlerin son bulması ile Kafkasya için, Dünya ve Kafkasya tarihinin en dramatik olaylarından birisi gerçekleşmiş,  Çerkes’lerin kendi vatanlarından sürgünü başlamıştır.

Genel bir değerlendirme yapıldığında İmam Şamil’in Direniş hareketinin temel özellikleri hakkında bize göre şu tespitleri yapmak mümkün olabilir.

1) Şamil Kendi toplumunu tanıyan ve kendi toplumunu anlamış bir liderdir.

2) Direniş hareketini topluma rağmen değil, toplumla beraber yürütmüştür.

3) Onun amacı ülkesini ve bütün Kafkasya’yı Rus işgaline karşı savunmak ve Birleşik Kafkas Devleti kurmaktı. Bu nedenle Kafkasya’yı birleştirmek ve Ruslara karşı topyekûn bir mücadele hareketi yürütmek istemiş, ancak Kafkasya’nın etnik ve tarihsel özellikleri buna izin vermemiştir. Nitekim 1834-1859 yılları arasında yönetimine büyük ölçüde hakim olduğu Dağıstan ve Çeçenistan’da hızlı bir şekilde devlet yapılanması inşa etmeye çalışmış, İslami bir yönetim tarzı geliştirip uygulamaya koyarak, Ortodoks Çarın himayesini ve başına buyruk yaşayan pagan toplulukların hayat tarzını reddetmiştir.

4) Şamil, zamanın Emperyalist ve yayılmacı Rus İmparatorluğuna karşı, bir kurtuluş savaşı vermiş ancak kaybetmiştir. Şamil’in mücadelesi, Kafkasya’nın istilasını en az 30 yıl geciktirmiştir. Ayrıca Rusya bu aşamada gerek askeri, gerekse ekonomik kaynaklar anlamında önemli kayıplara uğramıştır.

5) Şamil’in mücadelesinin başarılı olamamasının nedenleri, hemen hemen kendi dışından kaynaklanan nedenler olarak düşünülebilir.

6) Şamil sadece Ruslarla değil, Kafkasya’daki kabileler arasında mevcut olan geleneksel bölünme ve düşmanlıklarla da mücadele etmek zorunda kalmıştır. Şamil için çok zorlu bir  mücadele gerektiren bu özellikler, Rusların hilelerle istismar ettiği ve yararlandığı özellikler olarak tarihte yerlerini almıştır.

7) Şamil’in kendisi ile ilgili olarak ileri sürülebilecek eleştiriler ve kişiliği ile ilgili ortaya atılabilecek görüşler, yürüttüğü mücadelenin büyüklüğünü ve haklılığını kesinlikle gölgelemez.

8) Şamil’in örgütlenme biçimi ve uyguladığı savaş teknikleri, zamanına göre en ileri ve başarılı teknikleridir. Bu nedenle kendi gücünden kat kat büyük ve teknolojik olarak üstün olan Rus ordularına defalarca hezimetler tattırmıştır.

9) İmam şamil, tarihin kaydettiği en parlak ve en önemli gerilla savaşçılarından birisi olarak kabul edilmekte, halkının özgürlüğü ve ülkesinin bağımsızlığı için yürüttüğü mücadele bütün tarihçiler için incelenmesi önem arz eden bir mücadele olarak ele alınmaktadır.

Kendi ülkelerinde bağımsız bir devlete sahip olmak ve inançlarını özgürce yaşamak isteyenlerin, şüphesiz İmam Şamil ve onun yürüttüğü mücadeleden alacağı önemli dersler vardır.

Ölümünün 137. yıldönümünde Kafkasya’nın bu büyük kahramanını rahmetle anıyoruz.

04.02.08.

İ. Şamil Öztürk