Üzerine eğileceğimiz bu konu ensaallah toplumumuzda yanlış olarak inanılan ve amel edilen bazı hadis ve fıkh kitablarında bulunduğu söylenen sözde mezheb ihtilaflarının aslında ne müçtehidler ne de muhaddisler nezdinde olmadığını ortaya çıkaracaktır.

Öncelikle İmam Ebu Hanife’nin İslami konulardaki içtihad methodunu ve fikirlerini dayandırdığı gerekçelere kendisi ve öğrencilerinin ne şekilde rağbet ettiğini inceleyeceğiz.

Kendi mezhebini öncelikle kendi sözlerinden sonra da en has talebelerinin kendisi hakkındaki sözlerinden aktarmak en doğru yöntem olacaktır. Umulurki İmam Ebu Hanife’nin kendi sözleri ve görüşleri, onu ve onun gibi diğer müçtehid ve alimleri körükörüne taklid eden ve onların mezheblerine ve görüşlerine gökten inmiş açık hüküm ve deliller gibi sarılan insanlara kendi mezheb imamlarının ağzından bir reddiye ve/veya bir uyarı olur.

* “Hadis sahih olduğunda, o benim mezhebimdir.” [İbn Abidin, “el Haşiye”(1/63)

Imam Ebu Hanife bu sözü ile  bize şunu söylemektedir;

“Sahih bir hadise ulaştıgınızda benim görüşüme ters dahi olsa hadis ile amel edin.”

Bu durumda kişinin mezhebi amel edeceği o hadisin hükmü olur. Hadis ile amel etmekle kişi kesinlikle kendi mezhebinden çıkmaz. Çünkü böyle bir durumda Ebu Hanife’nin yukarıdaki sözü gerçekleşmiş olacaktır.

Biz diyoruz ki; Bu sözü, Ebu Hanife’nin ilim ve takvadaki olgunluğundan ileri gelmektedir.Çünkü O, bu sözü söylerken, sünnetin tamamını bilmediğine işaret etmiş ve ileride kendisinden sonrakilere ulaşabilecek sahih hadislerin olabileceğini belirtmiştir.Bazen kendilerine henüz ulaşmamış bir sünnete ters görüş beyan etmiş olabileceklerini, fakat bizlere sünnete uymamızı ve kendi mezhebinin hadis ne diyorsa o olduğunu kabul etmemizi emretmiştir. Allah kendisinden razı olsun.

* “Nereden aldığımızı bilmedikçe hiç kimseye benim görüşümle amel etmek helal değildir.”

* “Görüşümün delilini bilmeyen kimseye benim görüşümle fetva vermesi haramdır”[ İbn Abidin, “el Haşiye”(6/293), Resm-ül müfti, (s.29-32) Şarani , “el mizan” (1/55)

Verdiği hükmün delilini bilmeyerek amel eden ve fetva verenlerle ilgili İmam Ebu Hanife’nin sözleri böyle olunca, görüşlerinin kimisinin delile muhalif olduğunu bile bile onların sözlerini esas alarak delile aykırı olarak fetva verenlerin durumu ne olur acaba? Bunun üzerinde bir düşünmek gerekir. Zira, İmam Ebu Hanife’nin bu sözü bile tek başına, kör taklidi yıkmak için yeterli bir emridir.

* “Ey Yakub! (Ebu Yusuf), Benden her duydugunu yazma. Çünkü ben bugün bir hadise dayanarak bir görüş benimseyip, yarın onu terk edebilirim. Yarın yeni bir görüş sahibi olup öbür gün ise ondan da vaz geçebilirim.

Ebu Hanife, çoğu zaman görüşlerini kıyasa dayandırıyordu. Sonra daha güçlü bir kıyası görünce veya o konu hakkında kendisine Hz Peygamber’in daha sahih kriterli bir hadisi ulaşınca ,hadisi esas alıyor ve önceki görüşünü terk ediyordu. Şa’rani(el-mizan) [1/62] de özetle şöyle demektedir;

“İmam Ebu Hanife Hakkında, bizim ve her insaf sahibi insanın kanaati şudur: Şayet O, şer’i deliller derlenip düzenlendikten , bu amaçla hadis hafızlarının çeşitli bölgelere yaptıkları seyahatler bittikten sonra yaşamış ve bu hadislere ulaşmış olsa idi, kesinlikle hadisleri esas alacak, hadise ters verdiği önceki kıyaslarını terk ederek hadis ile amel edecekti. Bu taktirde diğer mezheblerde az olduğu gibi onun mezhebinde de kıyasa dayalı hüküm az bulunacaktı. Ancak şer’i deliller, onun döneminde ve tabiun ile tebeut- tabiin dönemlerinde çeşitli şehir ve bölgelerde dağınık bir halde bulunmaktaydı. Böyle olunca zorunlu olarak onun mezhebinde kıyas sayısı diğer mezheblere oranla daha fazla olmuştur. Çünki kıyas yaptığı meselelerde diğer Müçtehid alimlerin aksine O, delile sahip değildi. Diğer Müçtehid alimlerin dönemlerinde Hadis hafızları çeşitli şehir ve bölgelere yaptıkları yolculuklar sonunda hadislerin toplanma işini bitirmişler ve onları ilmi bir disiplin altında bir araya getirmişlerdi. Böylece toplanan hadisler sorunların da çözümünü getirmişti. Kıyasın sayısının onun mezhebinde çok, diğer Müçtehidlerinkinde ise az olmasının tek nedeni budur.”

Bu bilgilerin büyük bir bölümünü Ebul Hasenat (En-Nafiul-Kebir) adlı kitabında nakletmiş ve bunu açıklayıcı bilgilerle desteklemiştir.

Biz diyoruz ki eğer Ebu Hanifenin bazı sahih hadislere muhalif fetva vermesinin ardındaki sebep bu olunca (kaldı ki bu kesinlikle geçerli bir özürdür, çünki Allah hiç kimseyi gücünün üstünde bir şeyle sorumlu tutmaz) bazı cahillerin yaptığı gibi bu konuda Ebu Hanifeyi eksiklik ile eleştirip kötülemek doğru olmaz.

Aksine O’na karşı daha terbiyeli olmak gerekir, çünki O bu dinin korunmasında ve bize kadar ulaşmasına sebep olan büyük Müçtehidlerden birisidir. Ona saygı duyanların, O’nun sahih hadislere ters olan görüşlerine bağlı kalmaya devam etmeleri ise doğru olamaz. Çünki kendisinin belirlediği genel prensibe göre, sünnete ters olsa dahi kendi görüşleri onun mezhebi değildir.

* “Allah’ın Kitabı’na ve Hz. Peygamber’in sahih hadislerine ters bir görüş bildirmişsem, o görüşümü terk edin(almayın).” [El-Fullani “El İkaz (s.50)]

Şayet İmam Ebu Hanife vefat ettikten daha sonra, sahih hadis olduğu kesin olarak ulaşan ve fakat Ebu Hanife’nin o hadise ulaşmamış olduğu için onunla amel etmediği de bilinen hadisleri ne yapalım? Denirse;

Buna şöyle deriz: “Ebu Hanife’ye göre Hadis ile amel etmek gerekir”

Çünki, Ebu Hanife, daha uzun yaşasaydı ve diğer Müçtehidlere ulaşmış olan hadislere ulaşsaydı ve bunlar onun kriterlerine göre sahih olsaydı kesinlikle kendisi bunlarla amel eder ve edilmesini emrederdi. Ki kendisi “Allah’ın getirdiklerine ve Peygamberin getirdiklerine uyun” ayetine son derece bağlıdır. Bu şekilde yapan da zaten hayrı 2 eli ile birden avuçlamış olur.

“Mezheb imamının amel etmediği bir hadise ulaşan kimse, öncelikle bunun arkasında yatan sebebi araştırmalıdır. Eğer mezheb imamı o hadise sağlığında ulaşmamış da amel etmemiş ise, kişi gelen sahih hadisi kayıtsız şartsız kabul etmek ve onunla amel etmekle mesuldur. Onu reddetmek ve sırf imamım (ölmüş olmasına rağmen) bununla amel etmedi, ben de amel edemem demek samimiyetten uzak, cahilce bir taassuba sürükleyecektir. Zira O yaşasaydı ve vefatından sonra sahih olarak gelmiş bir hadisi elde etseydi kesinlikle hadisi esas alacak, eski görüşünü veya yapmış olduğu kıyası terk edecek ve gereği ile amel edecekti.

Bu hususa bir örnek verecek olursak, ibn Vehb şöyle demiştir; İmam Malik’e Abdest alırken ayak parmaklarının aralarını yıkama meselesi sorulduğunda “Bu insanlar için yapmaları zorunlu olan bir şey değildir” cevabını verdiğini duydum. İnsanlar çevresinden dağılıncaya kadar bekledim. Sonra O’na bizde bir hadis var dedim. İmam Malik: “Nedir o?” dedi. Dedim ki; “Leys b. Sad, ibn Lehia ve Amr b. Haris’in bize haber verdiğine göre; Yezid b. Amr el-Meafiri, Ebu Abdirrehman el-Hubuli’den El-Müstevrid b. Şeddad’ın şu sözünü nakletti: “Allah Rasulü’nü serçe parmağı ile ayak parmaklarının aralarını ovalarken gördüm.”

İbn Vehb şöyle dedi: (Malik dedi ki: ) “Bu Hasen bir hadistir. İlk defa şimdi duyuyorum”. Artık İmam Malik’e bu mesele sorulduğunda insanlara ayak parmak aralarını ovalamayı emrettiğini duydum.

İşte bunun gibi bazı meselelerde İmam Ebu Hanife bir hüküm vermiş ama o konuda verdiği hükme ters bir hadis daha sonra ortaya çıkmış olabilir. Ki, kendisi, kendisinin ölümünden sonradan çıkabilecek kendi sözünden farklı olan hadislere ulaşırsa kendi görüşünü terk edeceğini belirtmiş ve kendisini izleyenlere de bunu emretmiş, aksi bir tutumu da kendisi öğrencilerine haram kılmıştır.

*imam Muhammed “el-Muvatta” adlı eserinde şöyle söylemektedir: “Ebu Hanife yağmur duası için namaz kılmayı caiz görmezdi.Çünki bunun bir delilini bilmiyordu. Fakat bize onun vefatından sonra ulaşmış bir hadise istinaden İmam önce cemaate 2 rekat namaz kıldırır sonra ceketini ters çevirerek yapmur duası eder.

*Imam Muhammed’in arkadaşlarından Ebu Yusuf’un da ileri gelen öğrencilerinden olan  İsam b. Yusuf El Belhi; O da pekçok konuda sahih hadise dayanarak İmam Ebu Hanife’nin görüşüne muhalif fetvalar vermiştir. Çünki Ebu Hanife'nin delilini bilmemekteydi. Kendisine de Ebu Hanife'nin delili olmadığı zaman birbaşkasının delili(sahih hadis) ortaya çıkınca İmam Ebu Hanife’nin görüşünü terk edip o delile göre fetva veriyordu. Hatta bazı hususlarda Ebu Hanife'nin sahih bir hadise dayanarak verdiği fetvayı, ölümünden sonra çok daha sahihine ulaşınca eski görüşünden irtidad edip yeni bir fetva veriyordu. Bundan dolayı Ebu Hanifeden sonra Pek çok raviden sahih olarak gelmiş hadislere istinaden Rukuya varırken ve Ruku dan kalkarken ellerini kaldırıyordu. Buna rağmen Ebu Hanife'den sonra gelen Hanefi Alimlerinin en üstünde sayılmıştır. Kufe ehli de Ebu Hanife'den sonra kendisini ve fetvalarını güvenilir addederek onu izlemiştir.

Özetlemek gerekirse; taklitçi hoca ve cemaatten hiçbirisinin Ebu Hanife ve diğer Müçtehidlerin ilmi methodunu kötülemeye ve Peygamber’in sünnetinden istifadeyi mezhebe ters düşme düşüncesi ile terk etmeye teşebbüs etmeyeceğini umarız. Aksine yukarıda Ebu Hanife ve Öğrencilerinin sünnetle (hadisle) amel etme gereğinin ve sünnete ters düşen kendi görüşlerinin alınmaması hususundaki sözlerinin düşünülmesini dileriz.

Saygılar,