BİLİM DİLİ 

Günümüzde, gelişmiş her ulusun kendine özgü bir bilim dili vardır. Bu, ne konuştuğumuz, ne de başka değişik şekillerde kullandığımız dillere benzer. Buna halkın edebiyat dilinin bir dalı denilebilir. Bilim için hazırlanmış hususi ve kitabi bir dildir. Böyle bir dil ile okunmaktadır fizik, kimya, matematik ve diğerleri.

Bilim dili, edebiyat dilinin bir dalıdır diyorsak ta, ses- yazı benzerliği olup, anlam yakınlığı olmayanlar, bilimsel eğitim yapılan dil ile bağdaşmamaktadır. Bağdaşması da doğru olmaz. Bir düşünün, farklı bir kaç ilacın aynı adı taşıdığını. Bu çok zararlı olurdu, yanıltırdı sizi. Bilimle uğraşanların her zaman, her sözcüğün, ses ve anlam bütünlüğü olması için çaba sarf etmelerinin sebebi budur.

Burada terimlerden söz etmek gerekiyor. Neden derseniz, terimler bilim dilinin sözcükleridir. Terim demek, bilim dilinde özel anlamı olan sözcük demektir (birleşik sözcüklerden oluştuğu da oluyor).Terimin çıkış yeri edebiyat dilidir. Edebiyat dilindeki hazır kelimeye, bilim dilinde yerine getirmesi gereken hususi bir görev yüklenip, terim oluşturulduğu çok oluyor. Böylesi, bilim diline gayet güzel hizmet etmektedir. Ancak zorunlu olarak iki, ya da daha fazla anlama geldiği olmakta ve içinden çıktığı her ikisinin de (bilim ve edebiyat dili) anlamını korumaktadır. Bu istenmeyen bir durum. Bizim burada istediğimiz, onun bilim dilindeki anlamıdır. O bakımdan, anlam itibariyle çatallı sözcük karıştırmamaya özen gösteriyorlar.

Bilim dili için, iyi bir çıkış yoludur, eski Grek ve Latinlerin ölü dilleri. Birçok ulus, bu dillerden alınan kelimeleri bilim dilinde kullanmaktadır. Bunların sözlük anlamları, istisnalar dışında, bilim dilindeki anlamlarıyla örtüşmemektedir. Fakat bu diller yaşamadığı ve konuşulmadığı için, bunun pek sakıncası olmamaktadır. Sonra, manası anlaşılmayan hazır kelimeye, bilim dilinde istenilen anlamı kolayca kazandırabiliyorsunuz. Kelimelerin kendisi ise, kolay yazılabiliyor, ses ve yazılış itibariyle de başkalarına benzemiyor.

Yeni terimler oluşturulurken, onun parçalarının farklı dillerden alındığı da oluyor: “elektro güç”(elektro k’aru) gibi. Düşünüldüğü de: gaz (örneğinde olduğu gibi).

Ulusun edebiyat dili, bilimsel bir dala (ifadeye)kavuşurken, dilin kendisinde ortaya çıkanların yanı sıra, yabancı diller de karışmaktadır. Anadil, yabancı kelime alırsa, bunun o dilin zayıflığına yorulduğu olur çoğu zaman. Bu doğru değil. Dil, aldığı yabancı kelimeyi, yabancı olduğu tanınmaz bir hale getirip, onu kendisine benzetebiliyorsa güçlüdür. Anlamını korumakla birlikte, onu kendi fonetiğine, telaffuzuna benzetiyor, ses ve yazılış itibariyle katıldığı dile benziyor, onun geleneğini benimsiyor. Dil açısından gelenin, geldiği yerin pek önemi yok. Önemli olan, onun ihtiyaç duyduğu yeni kelimeye kavuşmuş olmasıdır. Onlar, kendilerinden (kelime)türetilerek, katıldıkları dili zenginleştiriyorlar.

Burada tehlikeli olan, dışardan gelen kelimenin, katıldığı dile uyum sağlamayıp, içinden çıktığı dilin geleneğini sürdürmesidir. Bu durumda o kelime katıldığı dilin geleneğini bozuyor, onu konuşanların düşüncesini bulandırıyor. Buna dikkat etmek lazım. Bilim dili denilmesindeki amaç, milli müfekkireyi bozmadan, düşünmeyi kolaylaştırmak arzusudur. Bilim diline sahip olmayan ulusun gençleri, yabancıların diliyle bilim öğrenmek durumunda kalıyor. Bilimden uzak kalamayacağına göre, onlar için başka seçenek de kalmıyor.

Bunun anlamı şudur, Ulusun varlığını sürdürmesi, birçok açıdan, onun edebiyat diline ilaveten, bir de bilim dilinin bulunmasına bağlıdır. Bunu erken fark etti ve çok şey başardı, ünlü Rus bilim adamı Lomonosov M.B. XVIII. Yüz yılda Rus bilim dilinin temelini atanlar o ve onun gibi düşünenlerdir. Rus bilim dili bugün ulaştığı düzeyi Lomonosov’a borçludur.

Çerkes edebiyat dilini ele alırsak,onun bugün de net ve anlaşılır bir bilim dalı yoktur.Bugüne kadar,fizik, kimya,matematik ve diğer alanlarda ortaya konmuş bir eser mevcut değil,bu alanlarda birçok bilim adamımız olmasına karşın.Bilim adamlarımız yabancı dille çalışıyor.

Bunun millete getireceği zararı hiç sorma. Gençler daha ilk ve orta öğretimden itibaren, içinden çıktığı halkın düşünce tarzından uzaklaşmış oluyor. Bundan dolayı, Çerkes bilim dilinin oluşturulması için, geç te olsa derhal harekete geçmek lazım. Bilim dilini oluşturmak kolay değil. O uzun zaman ve çok çalışma ister. Bugün bunu gerçekleştirecek gücü var Çerkeslerin ki, işin başı da budur. Bu konuda bazı çalışmaların yapılmakta olduğu söylenebilir. Kabardey-Balkar Devlet Üniversitesi profesörlerinden Apaje Muhamed’in başkanlığında bir gurup bilim adamı bu işin peşine düşmüştür. Bunlara öğretmenler ve konuya katkım olabilir diyen başkaları da destek verseler, bu iş daha da ileri gitmiş olurdu.

Bugün dil bilimciler Çerkesce’ yi iki ana bölümde ele alıyorlar: Kabardey/Şerces ve Adıgey (Kuban ötesi) dili olarak. Bazıları da bu ayrımı kabul etmiyor ve farklılaşma olmuşsa da hepsi birdir ve Çerkesce’dir diyorlar. Her iki kesimin de işine yarardı, müşterek bir bilim dili olsaydı. Bu, dil üzerinde çalışanları birleştirirdi, güç verirdi onlara. Dilleri de birbirine yakınlaştırırdı(bilim dilinin böyle bir özelliği vardır).

Bilim dili, bazı eşya ve aletler gibi, önceden hazırlanıp, sonra da kendisiyle çalışılan bir şey değildir. O bilimi okumak ve onun üzerinde çalışmakla ortaya çıkar. Yeni kelimeleri öğrenciler, öğretmenler, bilimsel çalışma yapanlar zor benimsiyorlar, uzun zaman alıyor, ilk bakışta kavramak ta kolay olmuyor. Alışmak için, yeni terimleri sıkça ve tekrara tekrar kullanmak gerekiyor.

Bilim diline başlangıç olan ve onu geliştiren metot, bilimsel eserleri çevirmektir. Buna hazır ve yatkın olmayan bir dil için bu zor bir iş. Böyle olunca, bu işe terimler sözlüğü hazırlamakla başlansa daha isabetli olurdu. Bu işte, konuya ilgi duyan ve arzu eden herkes yardımcı olabilir. Burada evrensel tecrübeyi göz önünde bulundurmak lazım. Bu tecrübenin ışığı altında iyi bir terimler sözlüğü hazırlamak için yapılması gerekenler kısaca şunlardır:

1.Çerkesc’ede bilimsel anlam yüklenebilecek, mevcut kelimeleri bulup, yabancı terimleri onlarla değiştirmek.

2. Mevcut kelimelerle değiştirilemeyecek terimlere karşılık, yeni Çerkesce kelimeler üretmek. Bu kelimeler, yerine konan kelimeye anlam bakımından eşit, anlaşılır ve kolay telaffuz edilir olmalı.

3. Tam olarak Çerkesceleştirilemeyen birleşik terimlerin, değiştirilebilecek olanını değiştirmek.

4. Çerkesce’ye aktarılamayacak olan evrensel terimleri olduğu gibi almak.

5. Bütün terimleri Çerkesce’nin telaffuz tarzına sokup, gramerimizin kurallarına sıkı sıkıya bağlı olarak çalıştırmak.

Eski Grek’lerden sonra, bilimsel bir dile sahip olan her ulusun (Latinler de dâhil) takip ettiği yol budur. Ne kadar özen gösterilse de, terimlerin (yahut birleşik kelimelerin) anlamı tam olarak karşılanamıyor. Onun için sözlük hazırlanırken, terimleri daha anlaşılır kılacak açıklamalar bölümü eklenmelidir. Daha kolay anlaşılması için terimin içinden çıktığı kelimeyi tırnak içinde yazmak geleneği de vardır. Sonra, kelimenin iyi bir Çerkesce ile ifade edilebilmesi için, bu konu üzerinde çalışanların, hem üzerinde çalıştıkları bilimi, hem de Çerkesce’yi çok iyi bilmeleri gerekir. Bunun için de bilim adamlarının birbirinden haberdar ve birbirine yardımcı olarak çalışmaları daha doğru olur.

Çerkes dili ne kadar gelişmiş olursa olsun,gençlerimiz Rusça’yı bilmeli.Çerkes edebiyatı dilinin bilim dalları olursa,bunun,gençlerimizin Rusça’yı öğrenmesine mani olacağını zannedenler var.Bu hatalı bir görüş.Öğrenme metotlarının başında mukayese gelir.Ağacın uzunluğunu metre ile,onun dallarından kopardığımız elmanın ağırlığını gramla..Tadını ise,suya nispetle anlarız.Rusça da böyledir.Onu bilip bilmediğimizi anlamamız için,kıyaslayacağımız bir şey olmalı.Demek istediğim şu ki, kendi dilini bilen için,Rusça’yı da,başka dilleri de öğrenmek kolaydır.Çünkü onu, sadece kelimeleri ezberlemekle kalmayıp,kendi ana dilinize kıyaslayarak,bütün yönleriyle anlıyor ve daha derinden kavrıyorsunuz.Bilim dili de böyledir işte.Sözünü ettiğimiz terimleri kendi dilinde öğrenen için,Rus bilim dilini de,evrensel terminolojiyi de öğrenmek daha kolay olacaktır.Onların manasını anlayanı,uluslar arası bilim alanına çekmek,bu sebeple daha kolay oluyor…

                                     Adıge Psatle Gazetesi

                                     1 Ağustos,1996