BERKOK PAŞA VE “KURTULUŞ YOLU”

          Süleyman Nazif merhum , “Batarya İle Ateş” isimli esrinde, “Şeyh Şamil” başlıklı makalesine şu sözlerle başlıyor: “...Gelecekte kılıçla, düşünceyle, kalemle kahraman yetiştirmek için geçmiş kahramanlar daima hatırlanmalı ve daima yüceltilmelidir. Nankörlük fertlerden çok milletlerin hayatının sayfalarını kirletir. Unutma ise nankörlüklerin en büyüğüdür.”

Bu çok yerinde tespite göre kendimizi test edecek olursak, çok iyi not alamayacağımız ortada. Gerçekten, Kafkasya davasına gönül vermiş, ömürlerini bu yolda mücadeleyle tüketmiş nice kahramanlarımızı yeterince hatırladığımızı ve onları yücelttiğimizi söyleyebilir miyiz? Yazık ki, hayır! Özellikle de,”öldükten sonra da, ruhumla bu dava için çalışanlara refakat edeceğime eminim” diyecek kadar Kafkasya’ya ve onun bağımsızlığına sevdalı Berkok Paşa’yı, onun yüksek şahsiyetine yakışır ve onun bu topluma yaptığı hizmet ve fedakârlıklarına layık bir şekilde hatırladığımızı ve genç kuşaklara tanıttığımızı herhalde hiç söyleyemeyiz. Kısacası, onun bize olan sevgisine karşılık verebilmiş ve onu gelecek kuşaklara taşıyacak hiçbir şey yapabilmiş değiliz bugüne kadar. Bu nankörlük değil de nedir? Başkalarına bolca ikram ettiğimiz ve milli hasletimiz olan “vefa”yı kendi değerlerimizden neden bu kadar esirgeriz anlamak mümkün değil.

Şimdi, “onca çağdaşı arasında neden Berkok Paşa?”  diye akla gelmesi muhtemel bir soruyu da cevaplandırarak, onun hakkında, bugüne kadar neler yapabilecekken yapmadık, ya da bundan sonra neler yapabiliriz konusuna geçmek istiyorum.

Diasporada Kafkasya davasına gönül vermiş, bu uğurda mücadele etmiş, eser vermiş, Berkok Paşa’nın çağdaşı onlarca Çerkes aydını arasında, onun adının öne çıkmış ve simgeleşmiş olduğu bir gerçek.

 İtiraf edeyim ki, benim de ona karşı gençliğimden beri hissi bir gönül bağım vardır. Bunda, onun hemşehrisi (Kayseri/Pınarbaşı) olmanın doğal sonucu olarak, onun hakkında büyüklerimizden Kafkasya’daki mücadeleleriyle ilgili olarak dinlediğimiz hikâyelerin bilinçaltımızda oluşturduğu sempatinin rolü herhalde vardır. Anavatana, tam da onların ihtiyaç duydukları, zor zamanlarında koşup, oradaki istiklal mücadelesine omuz vermiş olması gibi, aksiyonerliğinin genç ruhumuzda tutuşturduğu meşale sebebiyle, onu kendimize model seçmiş olmamızın da payı vardır elbet. Gençlik yıllarımda Kamçı Gazetesinde (sayı:1,yıl:1970) okuduğum şu ifadelerse hiç zihnimden silinmedi: “1950 yılında Kayseri ‘den mebus seçildi. Türkiye Büyük Millet Meclisinde bulunmakla “Kafkasya İdealinin” gerçekleşmesine bir yön verebileceğini ümit ederdi. Hatta son zamanlarda o zamanın Hariciye Vekili ile Kafkasya mevzuunu görüşmüştü.” Özellikle son cümle çocuk denecek yaşımda bile bende büyük bir tesir bırakmıştı ve belli mevkilere gelen Çerkes aydınlarımızın, parlamenterlerimizin benzer duyarlılığı göstermelerini hep arzu ede gelmişimdir. Bugünküler için de aynı temennide bulunsak ve kulakları çınlasın desek, çınlar mı acaba?

“Niçin Berkok Paşa?” sorusunun cevabına bir iki gençlik hatıramı da ilave edersem daha iyi anlaşılmış olacağımı sanırım.

Henüz lise 1. sınıf (İmam Hatip Lisesi 5. sınıf) öğrencisi iken Kayseri’de, Uzunyayla Kültür ve Yardımlaşma Derneğinde, boyumdan büyük “Davamız” başlığıyla ve büyük bir heyecanla okuduğum konuşmamın bir paragrafında Berkok Paşa’yı anlatarak: “O bir paşa değil artık, bir destan, efsane kahramanıdır nazarımızda” demiştim.

Yine aynı tarihte, aynı Derneğin Gençlik Kolunda, Edebiyat Kolu temsilcisi sıfatıyla yönettiğim “Kazbek” adlı duvar gazetesinde yazdığım, “Başlarken” başlıklı makalemizde de referansımız yine Berkok Paşaydı:

“Her Kafkaslının daima hürmetle yâd edeceği, büyük milliyetperver merhum General İsmail Berkok’un Kafkasya’da bulunduğu bir sırada, İslam isminde bir ihtiyar Berkok’a “Hey delikanlı nerede yaşarsan yaşa ecdadın buradadır; bize geldin çalışıp çabalıyorsun. Elinden geleni esirgersen yarın ahirette ellerimiz yakandadır.”diyerek bütün aydın ve büyüklerimizden beklediğimiz milliyetçi bir harekâtın ve düşüncenin bayrağı olmaya teşvik etmiştir.”

Bir de, gençlik yıllarımda adeta bir şiir gibi ezberlediğim ve hiç unutmadığım şu veciz sözü:

“ Şerefli ve ölmez ideallere bir tek hamle ile varıldığını tarih pek az yazar; fakat tarihin daima yazdığı şey, azim ve sebatla, ümidi kesmeyerek yapılacak hamlelerin bir milleti ideallerine herhalde ulaştıracağı ve ulaştırdığıdır.” Bu söz, benim için her zaman bir ümit ve enerji kaynağı olmuştur.”

Görüldüğü üzere, gençlik yıllarımızda da İmam Şamil’den hemen sonra Ulusal kahraman olarak Berkok Paşa’nın gönül tahtımızda ayrı bir yeri vardı ve var olmaya da devam edecektir

Hepsinden de öte, ona karşı bugüne kadar hiç eksilmeyen bir hürmet hissiyle dolu olmamızın belki en büyük sebebi, üçüncü ölüm yıldönümü dolayısıyla, arkadaşı General Sabri Beşe’nin onun hakkında yazdığı ve “Kurtuluş Yolu” eserinin 1.ve 2 baskılarının ön sayfasında yer alan makalenin aşağıdaki paragrafında ifadesini bulan onun mümtaz kişiliği ve müstesna karakteri, güzel ahlakıdır.

“ Muhterem ve aziz arkadaşım General İsmail Berkok, her şeyden evvel kâmil ve âlim bir insan, mesleğinde kudretli ve faziletli bir asker olduğu kadar da tab’an mütevazı, herkese karşı hürmetkâr ve haluk bir zatı sutude sıfat idi (güzel huylu, sessiz/sakin karakterli bir kişiliğe sahip idi). Büyük, küçük, genç ve ihtiyar her müracaat edene hizmet etmek ve işlerini kolaylaştırmak için canla başla çalışır ve bundan zevk duyardı. Hayatında belki kimseyi kırmamış ve kimsenin izzeti nefsine dokunmamıştı. Bu vasıfları ile tanıyanlar, kendilerinin meftunu ve hayranı olduklarına şüphe yoktur.”

Buna bir de, bir asker olarak savaşlarda gösterdiği liyakat ve aldığı madalyaların sayısıyla (6 madalya) orantılı bireysel cesareti yanında bir yargıç sıfatıyla, “kendi soydaşlarına karşı pek de iyi niyetler beslemeyen bir düşüncenin(Turancılık) temsilcilerine karşı, onları mahkemede savunurken” gösterdiği medeni cesareti, hak ve adalet duygusu da eklenirse onun bir fazilet abidesi olduğunu söylemek herhalde abartı olmayacaktır.

Şimdi gelelim Merhum Berkok Paşa için şimdiye kadar yapmadığımız, fakat pek de zor olmayan önerilerimize:

1.Her şeyden önce, merhumun çocukları(iki erkek bir kız) olduğunu biliyoruz, fakat neredeler, ne yaparlar, bu toplumun içine niye girmezler, bunu bilmiyoruz. Yoksa küstürdük mü onları? Babaları hakkında yapılacak herhangi bir çalışma için, ilk elden başvurulacak bu canlı kaynaklara karşı kadirşinaslık görevimizi yapmak için en kısa zamanda harekete geçilmelidir.

2. Doğumunun 100. yılı (1990),”Berkok Paşa Yılı” olarak ilan edilebilirdi. Bu yapılmadı. Bu yıl (2004),ölümünün 50.yılı münasebetiyle olsun,”Onu anma yıl”ilan edilemez mi? 2004 ün kalan aylarında onunla ilgili anma etkinlikleri hemen başlatılamaz mı acaba?

3. “Bütün Yönleriyle Berkok Paşa” başlığıyla bir konferans, bir panel,  ya da bir sempozyum tertip edilemez mi? 

4. Onun adına bir Enstitü ya da bir vakıf kurulamaz mı acaba?  “Şamil Eğitim Vakfı” gibi.

5. “Berkok Paşa Ödülü” ihdas edilebilir ve ödüllü yarışmalar tertiplenebilir.”Kafkas / Çerkes Tarihi Araştırmaları”, “Kafkasya Üzerine Hikâye, Roman ve çeviri çalışmaları”, gibi alanlarda olabilir. Çerkeslerin sorunlarından kamuoyunu en çok haberdar eden, gündeme taşıyan medya mensupları, Kafkas dostu yazar, araştırmacı ve gazeteciler de unutulmamalıdır.

6. Komisyonlar oluşturulup,”Tarihte Kafkasya” ve “Kurtuluş Yolu” isimli eserleri Çerkesce’ye ve diğer dünya dillerine çevrilebilir.    

7. Merhumun, kitaplarının dışında, muhtelif dergilerde yayınlanan, nerede, ne kadar makalesi varsa en kısa zamanda kitaplaştırmalı.

8. Tarihte Kafkasya, Kurtuluş Yolu vd. kitaplarının yayın hakkı kimdeyse hiç zaman kaybetmeden, hemen irtibat kurulmalı ve bu eserlerin muhakkak yeni baskıları yapılmalıdır

9. Berkok Paşa hakkında, gerek hayatta iken, gerekse vefatından sonra yazılanlar derlenip kitaplaştırılmalıdır.

Bütün bunların, Kafkasya davasında “federasyonlaşma” başarısını gösteren ve kuruluşundan beri çıtayı yükselterek, çalışmalarını sürdüren “Kafkas Vakfı” kadroları tarafından gerçekleştirilebileceğinden hiç kuşku duymuyorum.

Konuyu daha fazla uzatmadan ve makalenin hacim sınırlarını daha fazla zorlamadan, Berkok Paşa’ nın  “Kurtuluş Yolu”  adlı eserinden de bir nebze söz etmek istiyorum.

Onun büyük vatanseverliği, milliyetperverliği yanında, beni ona en çok bağlayan nedenlerden biri de, “Kurtuluş Yolu” isimli eseri ve bu eserde ortaya çıkan ilmi vukufiyeti, fikri derinliği ve düşünce ufkunun genişliğidir.

Berkok Paşa denilince hep  “Tarihte Kafkasya” akla gelmiş, neredeyse onunla özdeşleştirilmiş ve “Kurtuluş Yolu” eseri her nedense görmezlikten gelinmiş, adeta yok farz edilmiştir. Bu doğru bir yaklaşım değil. Bir yazar için eserlerinin, çocukları gibi telakki edilişini göz önünde bulundurursak, bu onun çocuklarından birini ret anlamı taşımaz mı?

Oysa, “Kurtuluş Yolu”, “Tarihte Kafkasya” dan daha evrensel mesajlarla yüklüdür. Bu eser, insanlık kültürüne, düşünce tarihine, ilim dünyasına büyük bir hizmet, dolayısıyla da yazarına ve onun içinden çıktığı topluma şeref  kazandıracak önemde bir eserdir.

“Tarihte Kafkasya”, sonuçta bir tarih kitabıdır. Genel tarihe de büyük bir hizmettir elbette. Ancak bu bir ulusun tarihi, bizim tarihimiz... Fakat “Kurtuluş Yolu” ,yazarının da ifadesiyle, bütün insanlığa, özellikle dünya gençliğine hitap ediyor, evrensel bir proje teklif ediyor. Tüm insanlık adına geleceğe ışık tutuyor.

           Allah izin verirse,”Kurtuluş Yolu” üzerinde ayrıca ve müstakil bir başka makale kaleme almak arzu ve temennisiyle, eserin “önsözünü” ve “bu eseri niçin yazdım?” başlıklı, giriş bölümünün son cümlelerini vererek, bu yazıyı burada noktalamak istiyorum. 

 “ Mukaddeme ( Önsöz )                                                     

Bu eser, öteden beri kalbimde taşıdığım ve müfekkiremde yaşattığım dünya birliği ve dünya müsalemeti(barışı) idealinin bir mahsulüdür.

Bu idealim, ilhamını Kur’an-ı Kerimden almış, kemalini hayatta bulmuş, tezahürünü bu eserde göstermiştir.

Bu ideal, bugün hayal safhasından hayat sahnesine intikal etmiş bulunmaktadır. Bunu da, dünyadaki inkişaf ve inkılâpların zaruri bir neticesi olarak kabul etmek lazımdır. Çünkü imtidadı(uzunluğu) kırk sekiz saatlik bir tayyare uçuşu mesafesinden ibaret kalmış olan bu küçük toprak parçasında artık başka türlü bir hayat standardı olmasına imkân yoktur. İşte bu zaruri vaziyetin tesiri iledir ki, bu idealin bugün (UNESCO) gibi beynelmilel ( uluslar arası)ve resmi bir teşkilatın mevzuu olmak mahiyetini kazandığı görülmektedir.

Ancak bu mahiyeti ile dahi bu ideal henüz hale mal olmuş değil, fakat istikbale matuf (geleceğe yönelik) bir meseledir.

Bunun içindir ki bu eserde, istikbalin sembolü olan dünya gençliğine hitap edilmiştir.

Dünya birliğinin tahakkukunu beklemeliyiz ve dünya kurtuluşu imkânlarının ancak böyle bir tahakkukta bulunabileceğine inanmalıyız.

Çünkü birbirine bu kadar girmiş, birbirine bu kadar karışmış olan insanlar, şayet anlaşamazlar, bir nizama bağlanmazlar, kalp ve fikir birliği prensipleri etrafında toplanmazlar ise, nihayet birbirlerini yiyecek ve yok edeceklerdir.

Bu sebepledir ki, bu prensipleri ve insanları kurtuluş idealine götürecek yolları arayan bu esere  (KURTULUŞ YOLU) adını verdim.

Bu eseri, insanları kurtuluşun tahakkuk sahnesine götürecek yolları bulacak diğer birçok eserlerin takip etmesini temenni ederim.

Selamet hidayete tebaiyettedir (Kurtuluş doğru yola uymakla olur).”

“ Bu eseri niçin yazdım?

Memleketimizin gençliği ile doğrudan doğruya ve dünya gençliği ile bilvasıta(dolaylı olarak) temas halindeyim. Bu temas neticesinde şu kanaati hâsıl ettim ki bütün dünya gençliğinin vicdani varlığı aç ve manevi gıdaya muhtaç bir haldedir. Fikri varlığı da maddiliğin sert kalıbı içerisinde hapis ve yalnız ihtirasa terkedilmiş, inbisat(genişleme) kabiliyetini, hadiselerin oluş ve akış şekillerine intibak etmek imkânını, diğer bir tabir ile elastikiyetini kaybetmiş bulunmakta, yalnız kendi dar sahasında sivrileşmekte devam etmektedir.

Gayrı müsait şartlar içerisinde bulunan organik varlık ise zaten gittikçe artan bir zaafa doğru sürüklenmektedir. Böyle bir vaziyetteki fertlerden randımanlı bir irade kudreti beklenemez. Bunlar ancak malul(hasta) ve muvazenesiz(dengesiz) bir cemiyet teşkil edebilirler.

İşte böyle bir nesil, beşeriyeti bugünkünden daha feci bir akıbete sürükleyecektir. Şu halde bugünkü neslin durmak üzere bulunan ruhi varlığını harekete getirmek, fikri varlığına geniş bir inkişaf sahası sağlamak, uzvi varlığına tabii karakterini kazandırmak suretiyle iradeli ve muvazeneli bir nesil vücuda getirmeye çalışmak lazımdır.

Zamanın kültür programlarında ve cereyanlarında, bugünkü hayat şartlarında ve standartlarında ise böyle bir maksada ve istikamete yönelmiş bir hareket görmek maalesef mümkün değildir.

İşte ben bu vaziyet hakkında genç ve yeni nesil ile konuşmak istiyorum. Bu konuşmanın ve anlaşmanın kolay olmayacağını da biliyorum. Çünkü bütün hitaplarımız genç neslin müfekkiresini(düşünce gücünü) sarmış olan egoizmin sert kışrına çarpacak ve mukavemetle karşılanacaktır. Bununla beraber batıl bir malzeme ile yapılmış ve binaenaleyh batıl olan bu kışrın hakikat güneşi karşısında eriyeceği ümit ve kanaatini taşıyorum. Bu ümit ve kanaati de mukaddes kitaplardan alıyorum. Nitekim Kur’an-ı Kerim bize Hak ve hakikat gelince batılın yok olacağını, zaten hayatta batılın mahvolmaya mahkûm bulunduğunu söylüyor ve bundan şu anlaşılıyor:”Asıl olan hakikattir. Batıl ancak hakikatin ya bulunmadığı veyahut zaafa uğradığı yerlerde türer ve tutunur.”

İlahi olan bu hüküm, hakikati sevenlerin ve arayanların kalplerinde kuvvetli ümitler uyandıracak; onları ceht ve gayrete sevk ve teşvik edecektir. İşte ben de bu eseri bu ilahi hükümden aldığım kuvvet ve cesaretle yazıyorum ve bu eserin hakikat güneşinin bir kıvılcımı olmasını temenni ediyorum.”