GUSER FAHRETTİN ABATAY:BİR ADİGE MEVLİTHAN VE KOMPOZİTÖR İLE SÖYLEŞİ

----Sizi tanıyabilir miyiz?

-----О ухэт?

 -1934 yılında Balıkesir ili Susurluk ilçesinin Demirkapı köyünde doğdum.Şapsığların Guser (Гусэр) ailesindenim,adım Fahrettin Abatay.Dini ve  din dışı (ladin) musiki eğitimi aldım.İstanbul'da 7 yıl mevlithan olarak çalıştım,ancak ağır bir hastalık geçirdim.Bunun üzerine mevlithanlığı bırakıp kuyumculuk işine  başladım ve çok para kazandım,ancak hastalığım ilerledi ve peş peşe ameliyatlar geçirdim,tedavi ve çocuklarımı okutma nedeniyle servetimi eritmiş oldum.Sonunda İstanbul'dan Bandırma'ya geldim.Alacaklarımı alamadığım gibi,önceleri yardımlarda bulunduğum en yakınlarımdan bile bir destek,borç para yardımı alamadım.Para bulamamam nedeniyle kuyumculuğu bıraktım ve bir süre gümüş işi ile uğraşmak zorunda kaldım.Bir dostumun öneri ve desteği ile hac malzemeleri ticaretine başladım.Bu işte çalışıyorum.Çocuklarımın hepsinin yüksek öğrenim görmelerini sağladım ve hepsini evlendirdim.Allaha şükür hiçbir şikayetim ve maddi sıkıntım yok.

-----Adigece mevlidi okumanız nasıl gerçekleşti?Anlatır mısınız?

-----Адыгабзэ мэулыдым тощтэ уеджэнэу ухъугъ? Къытфэп1отэна?

 -1998 yılına değin bir Adigece mevlit olduğunu ve bazı yerlerde okunmakta olduğunu öylesine duyuyordum,ama ötesini bilmiyordum.1998 yılında Gönen'in Bayramiç köyünden  tanıdık bir hemşehrim Arap harfleri ile yazılmış bir mevlit getirdi."Bu kitapçık ilkin 800 adet olarak basılmış olan Adigece mevlidin bir nüshasıdır" dedi ve kitabı bana verdi.

 Eski yazı biliyordum.Kitabın sonunda bir Adige alfabesi ve okuma kılavuzu da vardı.Bu yoldan mevlidi bir yıl içinde okumayı başardım,ama makamını bilmiyordum.Makamının nasıl olduğunu öğrenmek için tanıdığım bir mevlithan olan Düzceli bir hafızı görmek üzere Bursa’ya gittim.Bana "Böyle eften püften işlerle uğraşıyorsan yazık sana!" dedi, ben de moralim bozulmuş halde geri döndüm.

  Şansım varmış,dükkanımı ziyarete gelen  Gönen’in gencecik  müftüsüne Adigece mevlidi göstermişim."Ooo,Düzce’de bu mevlit okunur, hoca mektebinde bu mevlidi  okuyanlardan biri de benim" diyerek,yanımda mevlidi kadın ve erkek makamlarıyla Adigece olarak okumaya başladı.Ben de bu iki makamı tanımış oldum.

-         1998 илъэсым нэсыфэ зы адыгабзэ мэулыд зэрэщы1эр,загъорэ к1ып1эхэм зэрэщеджэхэрэр  зэхэсхыщтыгъ,ау нахьыбэ сш1эщтыгъэп.А илъэс дэдэм Гунэн и абдзэхэ къуаджэу Байрамич щыщэу синэ1уасэ горэм арап хьарфхэмк1э тхыгъэу зы мэулыд къысфихьыгъ.“Мы тхылъ ц1ык1ур 800 япэ тырадзагъэ Адыгэбзэ мэулыдым щыщэу зы” къыси1уи тхылъыр къыситыгъ.Арап тхыбзэр сш1эщтыгъ,тхылъым ик1эджэ щыгъэгъуазэ и1агъ.Зы илъэс къынэужь мэулыдым седжэшъоу сыхъугъ,ау имэкъамэ сш1эщтыгъэп.Зэзгъэш1эн фэш1к1э Бурсэм сык1уагъ,ащ Дузджэм щыщэу синэ1уасэ мэулыд еджак1огорэ дэсыгъ.”Мощтэу пк1э зыхэмылъ хъушъутым сышъутым 1офмэ яуж уитыныр губгъэнба “ и1уи къысэц1эц1агъ.Бо сигу хэк1ыгъ.

    Зы мафэ горэм ныбжьык1э дэдэу Гунэн имуфт сядэж ситучан      къы1ухьагъ.Адыгабзэ мэулыдыр ащ езгъэлъэгъугъ.”О-о-оу,мы мэулыдым Дузджэмк1э щеджэх,сэри хъоджэ мэктэбымк1э мы мэулыдым еджагъэмэ сящыщ” къыси1уи сядэжьк1э бзылъфыгъэ мэкъамэрэ хъулъфыгъэ мэкъамэмэ атэтэу къяджагъ.Сэри мы мэкъамэхэр зэхэсхыгъэу сыхъугъ.

-----Siz mevlidi Türk makamı üzerinden kasede çekmişsiniz.Niye buna,makamları değiştirmeye gerek duydunuz ki?

-----О мэулыдыр тырку мэкъамэк1э укъеджэу тырябгъэдзагъ.Мэкъамэхэр сыдэ зэпхъок1ыгъэ?

 -Eskiden söylenmiş Adigece makamlar modern anlamda günün gereksinimlerini karşılayamıyorlardı.Ben ünlü bestekar Sadettin Kaynak'ın (1891-1961) öğrencisiyim.Dini müzik ve dindışı (ladin) müzik eğitimi almış biriyim.Bütün makamları biliyorum.Adigece mevlit öyle yazılmış ki,aslında onu bir makamda okumak olanaklı değildi,çelişkili durumlar vardı ve öylesine okunuyordu.Adigece mevlide  25 makamdan ancak 14'ünü kabul ettirebildim ve  bu 14 makamı mevlide uyguladım.

-Ипэм яусыгъэ мэкъамэжъхэр тимафэ ищык1агъэхэр игъэсэк1эн илъэк1ыщтэп.Сэ усэк1ашхоу Садеттин Кайнак (1891-1961) ригъэджагъэмэ зык1э сящыщ.Дин музыкрэ мыдин (ладин) музыкрэ сджыгъ.Мэкъамэ пстэури сэш1э.Адыгэбзэ мэулыдэр зэрэтхыгъэм тэлъытагъэу зы мэкъамэк1э тэрэзэу  уеджэн плъэк1ыщтэп,зэмызэгъырэ лъэныкъохэр мымак1эу  хэтых,к1о сыдми ащтэу еджэщтыгъэх.Адыгэбзэ мэулыдым мэкъамэ 25-м щыщэу 14-р езгъэзэгъыгъ.

------Bunu nasıl başardınız?

------Мы 1оф къиныр тощтэу бгъэсэк1энэу ухъугъ?

-Başarım dört etkene bağlıdır:Şapsığca’yı ve Osmanlıca’yı,ayrıca makamları bilmem ve bir de mevlithan olmam.

-1офыр згъэсэк1эныр факторипл1ым епхыгъ:Шапсыгъабзэмрэ Османлы бзэр (ижърэ тыркубзэр) ик1и мэкамэхэр сэш1эх,ащ къынэужьым сымэулыдхъан (мэулыд седжэу сыщыт).

-----Şapsığca’nın bu çalışmadaki rolü nedir?

-----Шапсыгъабзэм тощтэу  иш1уагъэ  къэк1уагъ?

-Abadzeh (Абдзах) diyalektini de bilirim.Köyümüzün yarısı tarafından konuşulur.Abadzeh zaman içinde değişime uğradı,ama Şapsığca ilk biçimini korudu.Dilci değilim ama sanırım ifade gücü en fazla olan Adige diyalekti Şapsığca.Mevlit de o lehçede yazılmış.

-Абдзэхэ диалектыр сэш1э.Тикуаджэ изныкъор регуща1э.Абдзэхабзэр зэманым ик1оц1ык1э зэхъок1ы,ау шапсыгъабзэр ипэрэ ш1ык1эм тэтэу ,зипкъ итэу къэнэжьыгъ.Сэ бзэ лъэныкъомк1э ш1эныгъэ си1эп,ау гук1аер анахь пыта1оу къэз1отэшъурэ адыгэ диалектыр шапсыгъабзэр ары.Мэулыдыри шапсыгъабзэу тхыгъэу щыт.

------Peki,kasetleri nasıl bastırdınız?

-----Кассетхэр тощтэу тыражъугъэдзагъ?

-İki yıllık bir uğraştan sonra mevidi önce kasete aldım.Kasedi hocam Sadettin Kaynak'ın öğrencisi olan ve öğrenciliğinden beri arkadaşım değerli bestekar Amir Ateş'e dinlettim.Amir Ateş benim bestemi beğendi ve o da mevlidde 14 makam bulunduğunu ve mevliti zenginleştirmiş olduğumu,kimseye söylememiş olduğum halde, hemen saptadı.Ardından çoğaltma arayışı içine girdim.Yayıncılar resmi  izin gerektiğini söylediler.İstanbul Müftülüğü'ne başvurdum,orada tanıdık Adige görevliler de vardı,mevlidi dinlediler,"Çerkesçe mevlitten ibarettir,politik yanı yoktur ve basılmasında bir sakınca yoktur" biçiminde bir yazı verdiler.Bu yazıyla Kültür Bakanlığına başvuruda bulundum ve "Basılmasında sakınca yoktur" yazısı aldım ve böylece mevlidi iki kaset halinde  İhlas yayıncılığa bastırdım.

-Илъэсит1у сытэлэжьахьыгъи мэулыдыр кассетым ысдзагъ.Кассетыр сихъоджэ Садеттин Кайнакым къысдыригъэджэгъэ синыбджэгъу усак1о (композитор) Амир Атешым фэсхьи езгъэдэ1угъ.Амир Атешым,мэулыдыр сигу е1угъ,мэкъамэ 14-джэ укъеджагъ,мэулыдыр бгъэбаигъ къыси1уагъ.Сэ мэкъамэ 14 хэслъхьагъ с1уагъэп,ежь псынк1э дэдэу къигъотыгъ.Ащ нэужьым кассетхэр тыразгъадзэу згъэбэгъон 1офым сыпыхьагъ.Тэдзэгъэн фэш1к1э изин къыдэхыгъэн фай къыса1уагъ.Истамбыл муфтым сык1уагъ,а ч1ып1эм адыгэхэри исыгъэх,мэулыдым къэдэ1угъэх, “Адыгабзэ мэулыд ны1эп,политик лъэныкъо хэлъэп,тэбдзэным емык1у хэлъэп” и1оу зы тхыгъэ къысатыгъ.Мы тхыгъэр к1ыгъоу Культур министрэм/1оф еплъып1эм сык1уагъ. “Тэпдзэнк1э емык1у  хэлъэп” и1оу тхылъ къысатыгъ.Мэулыдыр кассетит1оу Ихьлас тедзап1эм тырезгъэдзагъ.

----Kasetlerinizin satış durumu nasıl?

----Кассетхэр ощэшъуа?

-Allaha şükür!Adigelerden çok Adige olmayanlar alıyorlar.Biliyorsunuz müziğin dili evrenseldir.Kur'anı her dinleyen anlıyor mu sanki?Sesini dinliyor,"Müzik ruhun gıdasıdır" dememişler boşuna.Örneğin birçok Türk  de arabasının teybine Adigece mevlit kasetini takıp yolculuğu boyunca huşu içinde dinliyor.Evinde ve boş zamanlarında dinleyenler de var.

-Тхьам шыкур фэсэш1ы!Адыгэмэ анахьыбэу мыадыгъэмэ кассетхэр ащэфы.Музыкыр хэти ибз.Къур1анмым едэ1урэхэр яш1эу едэ1уха?Макъэм едэ1ух,пк1э хэмылъэу ”Музыкыр гум ищхэгъу/и1эзэгъу “ я1уагъэп.Гущы1эм пае аджи лъэпако щы1,ику исэу кассетым ягуапэу едэ1ухэу ку зифыхэри мак1эхэп.Иунэк1э мэулыдым едэ1ури мак1эп.

------Пэмык1 пш1эрэ 1офхэр щы1а? Джы сыд пш1эрэ?

-Bazı Adigece derlemelerim oldu,oluyor da.Bunları kaydediyorum.Çok sayıda öğrenci yetiştirdim.Hala müzik ve makam dersleri veriyorum.Özellikle genç cami imamlarına makama uygun Kur’an ve ilahiler okuma gibi alanlarda yardımcı oluyor ve ders veriyorum.

Bu arada Kiril alfabesini öğrendim,Adigece kitaplar okumaya çalışıyorum.

-фолклорик материалхэр сэугъои.Бо к1алэ езгъэджагъ.Музык-мэкъамэ десхэр сэты.Ныбжьык1э ефэндыхэм/хъоджэхэм мэкъамэм ек1оу Къур1анрэ илахьихэр (тхьэлъэ1у усэхэр) еджэнхэмджэ дэ1эпы1эгъоу сяфэхъу.

Урыс тхыбзэр зэзгъэш1агъ,кирилк1э тхыгъэ адыгабзэ тхылъмэ сяджэным сыпылъ.

Нот:Япэрэм къык1элъык1орэ пычыгъомк1э 1864 илъэсым Адыгэим (Чэркэсыем) къырагъэк1ыгъэ,хъугъэ-ш1агъэр инэхэмк1э зилъэгъугъэ инэнэжъ къи1уагъэу къысфи1отагъэхэр къэстыщт.Хьапый Джэудэт.